-
Čovjek koji je Novi Pazar zavio u crno ostao je u sjećanju brojnih porodica kao jedan od glavnih odgovornih za masovna hapšenja i strijeljanja na Hadžetu.
Za socijalističku Jugoslaviju bio je revolucionar, visoki državni funkcioner i zaslužni komunista. U kolektivnom sjećanju brojnih porodica iz Novog Pazara i drugih dijelova Sandžaka ime Đorđija Đorđa Peruničića, međutim, ostalo je povezano s jednim od najmračnijih poglavlja poslijeratne historije ovog kraja – masovnim hapšenjima i strijeljanjima na Hadžetu.
Novi Pazar je kraj Drugog svjetskog rata dočekao iscrpljen sukobima, strahom i velikim ljudskim gubicima. Ipak, prema zapisima, svjedočenjima i istraživanjima historičara Esada Rahića, stradanje stanovništva nije završeno ulaskom partizanskih jedinica u grad 28. novembra 1944. godine. Tokom posljednjih sedmica 1944. i naredne 1945. godine uslijedio je talas hapšenja i obračuna nove vlasti sa osobama označenim kao saradnici okupatora, politički protivnici ili „narodni neprijatelji“. Mnogi su, kako navodi Rahić, odvođeni bez transparentne istrage i pravičnog sudskog postupka, nakon čega im se gubio svaki trag.
Hadžet – mezarje pretvoreno u mjesto stradanja
Hadžet je nekada bio veliko novopazarsko mezarje, a nakon savezničkog bombardiranja Novog Pazara početkom novembra 1944. godine na tom prostoru ostali su veliki krateri od avionskih bombi. Prema svjedočenjima koja su se decenijama prenosila među novopazarskim porodicama, upravo su ti krateri kasnije korišteni kao masovne grobnice. Na Hadžet nisu odvođeni samo stanovnici Novog Pazara već i ljudi iz drugih dijelova Sandžaka.
Većina pogubljenja obavljana je daleko od očiju javnosti, uglavnom tokom noći. Jedno od rijetkih javnih strijeljanja izvršeno je 21. januara 1945. godine, kada su pogubljeni Aćif Hadžiahmetović i Ahmed Daca, koje je nova komunistička vlast označila kao saradnike okupatora i neprijatelje naroda. Grad je tih mjeseci, prema brojnim svjedočenjima, živio u atmosferi neizvjesnosti. Porodice nisu znale ko će sljedeći biti uhapšen, odveden na ispitivanje ili proglašen neprijateljem novog poretka. Tačan broj ljudi stradalih na Hadžetu nikada nije nedvosmisleno utvrđen i potvrđen potpunim arhivskim istraživanjem. U javnosti se pojavljuju različite procjene, dok Esad Rahić navodi da je, neposredno ili posredno, po Peruničićevim naredbama stradalo više od 1.500 ljudi.
Ko je bio Đorđije Peruničić?
Đorđije Đorđe Peruničić rođen je, prema biografskim podacima koje navodi Rahić, 1913. godine u Premćanima kod Pljevalja. Gimnaziju je završio u Pljevljima, a potom Pravni fakultet u Beogradu. Prije Drugog svjetskog rata radio je kao sudija i imao čin poručnika Vojske Kraljevine Jugoslavije. Još tokom studentskih dana bio je povezan s komunističkim pokretom, a nakon početka rata postao je jedan od organizatora ustanka u pljevaljskom srezu.
Komunističkoj partiji Jugoslavije pristupio je u augustu 1941. godine. Bio je zamjenik komandira Prve pljevaljske partizanske čete i učesnik Pljevaljske bitke 1. decembra 1941. godine. Kasnije je učestvovao u uspostavljanju nove partizanske vlasti. Tokom 1942. godine obavljao je funkciju sekretara Sreskog narodnooslobodilačkog odbora za Pljevlja i bio član tamošnjeg Sreskog komiteta Komunističke partije. Od septembra 1943. godine bio je prvi komandant mjesta u Pljevljima. Najsporniji dio njegove biografije počinje imenovanjem za zamjenika načelnika, a potom i načelnika Odjeljenja za zaštitu naroda – OZNA-e za Sandžak tokom 1944. i 1945. godine.
OZNA i poslijeratni obračuni
OZNA je osnovana 13. maja 1944. godine naredbom Josipa Broza Tita kao vojna kontraobavještajna i sigurnosna služba nove Jugoslavije. Njen zadatak bio je otkrivanje neprijateljskih struktura i zaštita novog poretka, ali je ostala upamćena i po političkim progonima, tajnim hapšenjima i likvidacijama bez redovnih sudskih postupaka. U Novom Pazaru se, prema Rahićevim navodima, prijeki sud nalazio na spratu zgrade tadašnjeg komunalnog preduzeća u Ulici 28. novembra, dok je sjedište OZNA-e bilo na početku Sudskog sokaka, iznad gradskog parka.
U tim prostorijama saslušavani su uhapšeni građani, a odluke o njihovoj sudbini donošene su bez javnosti i mogućnosti ozbiljne odbrane. Peruničića lokalna svjedočenja i dio sandžačke historiografije označavaju kao jednu od ključnih osoba tadašnjeg represivnog aparata. OZNA je u martu 1946. godine reorganizirana, nakon čega su nastale Uprava državne bezbjednosti – UDBA i vojna Kontraobavještajna služba – KOS.
Od tužioca do saveznog ministra
Peruničićeva politička i državna karijera nije zaustavljena događajima u Novom Pazaru. Nakon rata imenovan je za pomoćnika javnog tužioca, a potom i za zamjenika državnog tužioca Srbije. Od 1951. godine bio je predsjednik Sreskog odbora u Pljevljima, dok je od 1955. do 1963. obavljao funkciju predsjednika Općine Pljevlja. Kasnije je postao član Centralnog komiteta Saveza komunista Crne Gore, poslanik u crnogorskoj i Saveznoj skupštini, a obavljao je i funkciju saveznog ministra.
Penzionisan je 1969. godine, a umro je 6. aprila 1975. godine. U centru Pljevalja 20. novembra 1981. godine otkrivena mu je spomen-bista, dok je gradski trg ponio njegovo ime. Tako je Peruničić u jednom gradu slavljen kao revolucionar i istaknuti državni funkcioner, dok je u drugom ostao simbol straha, represije i porodičnih tragedija.
Dva grada, dvije potpuno različite uspomene
Pljevlja i dio crnogorske javnosti Peruničića pamte kroz njegovu partizansku i političku biografiju. Novi Pazar ga pamti prvenstveno kroz Hadžet i sudbine ljudi koji su nestali u prvim mjesecima nakon uspostavljanja nove vlasti. Zbog toga njegova biografija nije samo priča o jednom komunističkom funkcioneru. Ona otvara mnogo veće pitanje: zbog čega ni poslije više od osam decenija nisu potpuno otvoreni svi arhivi, utvrđen konačan broj žrtava i objavljena njihova imena?
Historija se ne može graditi isključivo na spomenicima pobjednicima, ali ni samo na usmenim predanjima. Novom Pazaru i porodicama stradalih potrebni su dokumenti, imena i institucionalno utvrđivanje istine. Dok se to ne dogodi, Hadžet će ostati otvorena rana Novog Pazara, a Đorđije Peruničić čovjek kojeg jedni slave kao revolucionara, dok ga drugi smatraju odgovornim za masovna strijeljanja i jednu od najvećih poslijeratnih tragedija u historiji Sandžaka.
Prema tekstu i historijskim navodima Esada Rahića.
Napomena: Formulaciju o više od 1.500 stradalih zadržao sam kao tvrdnju Esada Rahića, a ne kao konačno utvrđenu činjenicu. Dostupni stručni rad potvrđuje da je Peruničić bio načelnik OZNA-e za Sandžak, ali broj žrtava zahtijeva dodatnu arhivsku potvrdu. Stručni rad o represivnom sistemu OZNA-e