Arhivski dokument iz 1935. koji je Srbija prećutala: Karađorđe ima albansko porijeklo iz Sandžaka

Piše Suad K Zoranić

Arhivski dokument iz 1935. (pismo Andrije Luburića knezu Pavlu)

Postoji verodostojan arhivski trag koji svedoči da su i sami Karađorđevići između dva svetska rata razmatrali svoje moguće albansko poreklo. Pisac i istoriograf Andrija Luburić godinama je istraživao poreklo vožda Karađorđa. Prema dokumentaciji iz Arhiva Srbije, Luburić je u periodu 1929–1939. više puta pozivan na audijencije na kraljevskom dvoru Karađorđevića radi razgovora o rezultatima svojih istraživanja o poreklu dinastije od plemena Klimenti. Konkretno, 14. oktobra 1935. godine Luburić je uputio pismo namesniku knezu Pavlu Karađorđeviću izveštavajući ga o malisorskom (klimentskom/kučkom) porijeklu kuće Karađorđevića. U tim beleškama Luburić navodi da je Karađorđev predak po ocu potekao od albanskih brđanskih plemena Klimenti i Kuči – preciznije, utvrdio je da je Karađorđev đed (ded po ocu) izvorno nosio ime Đin Maraš Klimenta, što jasno upućuje na poreklo iz katoličkog albanskog plemena Kelmendi (Klimenti). Luburić je prikupljajući građu pronašao i staru narodnu pesmu iz 18. veka o “vojvodi Jovanu Mršiću Klimenti, Karađorđevom đedu”, što je dodatno potvrdio komentar uz tu pesmu u kome stoji upravo to originalno ime Karađorđevog dede – Đin Maraš, iz plemena Klimenti.

Luburićevo pismo knezu Pavlu (1935) sadrži i detalje o migracijama Karađorđevićeve porodice. Selo Žabren na Pešterskoj visoravni posebno se pominje kao mjesto gdje je Karađorđev otac Petar jedno vreme živio prije doseljenja u Šumadiju. Petar, nazivan i Petar Mrkša Klimenta, boravio je u Žabrenu (Pešter) oko sredine 18. veka. Tu je sklopio čvrsto prijateljstvo i pobratimstvo sa lokalnom muslimanskom porodicom Kučević (koja je poreklom iz plemena Kuči); Mustafa Kučević pružio je utočište Petru i njegovoj ženi Marici kada je Petar nehotice ubio jednog meštanina i strahovao od krvne osvete. Ovaj događaj ušao je u predanje: Petar i Mustafa postali su kumovi, a Karađorđe je navodno i začet u Žabrenu tokom Petrovog jednogodišnjeg boravka u kući Kučevića. O vezi porodice Karađorđević sa Žabrenom svedoči i kasnija pažnja dinastije: npr. kralj Aleksandar I je 1922. na svoje venčanje pozvao potomke porodice Kučević iz Žabrena kao počasne kumove. Ovi podaci – koje je Luburić izneo dvorskim krugovima – pokazuju da su Karađorđevi preci prije dolaska u centralnu Srbiju živjeli na području Sandžaka/Peštera, među plemenima Kuča i Klimenata. Luburićevo istraživanje i pismo iz 1935. potvrđuju autentičnost tvrdnje da loza Karađorđevića vuče korene od brđanskih albanskih plemena. Važno je napomenuti da su i sami Karađorđevići to prihvatali: sačuvan je zapis iz Luburićeve arhive da je 1933. kralj Aleksandar Karađorđević jednom albanskom prvaku otvoreno rekao: „Ja i moj otac… za svoj život treba da zahvalimo tome što smo Klimente“, aludirajući da ih je tokom ratnih stradanja jedno albansko pleme (Kelmendi) poštedelo zbog plemenske solidarnosti. Ovaj primjer pokazuje da je kralj Aleksandar itekako bio upoznat sa nalazima Luburića i smatrao ih verodostojnim.

Više pouzdanih izvora – od arhivskih dokumenata iz doba Karađorđa, preko radova istoričara i etnografa, do savremenih genealoških studija – potvrđuje vezu dinastije Karađorđević sa plemenima Klimenti (Kelmendi) i Kuči. Ispod su navedeni ključni dokazi iz tih izvora, kao i osvrti na suprotna mišljenja:

• Strani arhivski dokumenti (1810–1811): U jeku Prvog srpskog ustanka stigli su izveštaji francuskog izaslanika barona Meriègesa (Merijaža) koji jasno navode Karađorđev albanski origin. U poverljivom izveštaju Vladi u Parizu od 21. februara 1810., Merièges piše: „Tvrđava Klimenata je postojbina Crnog Đorđa i najveći broj njegovih rođaka tu stanuje; oni su poglavice ovog kraja.”. U sledećem izveštaju od 14. jula 1811., dok je Karađorđe još bio živ, navodi se: „Karađorđeva porodica je iz Klimenta, visoke Crne Gore, čija su plemena pod njegovim uticajem.”. (Napomena: “Visoka Crna Gora” ili Brda odnosi se na oblast plemena Kuča, Pipera, Vasojevića, Bratonožića, kao i obližnjih arbanaških plemena Klimenti, Hoti, Grude, koje su u to doba ubrajane u brđane. Francuski izveštač ispravno locira Karađorđevo porijeklo među malisorima – brdskim Albancima.) Značajno je da je Merièges ovu informaciju dobio direktno od Karađorđevih opunomoćenika. Karađorđe je krajem 1809. poslao svog emisara Rada Vučinića u diplomatsku misiju, i upravo su Karađorđeni izaslanici sami saopštili Francuzima da je Vožd poreklom Kliment. Ovi izveštaji predstavljaju rani i zvanični zapis koji je kasnije objavila Srpska kraljevska akademija (u knjizi „Ispisi iz pariskih arhiva“, 1904), što im daje dodatnu težinu kao primarnim istorijskim dokazima.

• Srpski istoričari (kraj 19. i početak 20. veka): Više uglednih srpskih istoričara i pisaca posvedočilo je isti zaključak. Jovan N. Tomić (1869–1932), akademik i lični prijatelj kralja Petra I Karađorđevića, proučavao je migracije brdskih plemena i zabeležio da su se klimentske (kelmendske) porodice naseljavale u Sandžaku i Šumadiji početkom 18. veka. Tomić je eksplicitno tvrdio da je “Karađorđe poreklom Kliment” (tj. od plemena Klimenata). Slično tome, Dimitrije Tucović (poznati srpski publicista s početka 20. veka) u svojim spisima navodio je Karađorđino albansko poreklo, koristeći tu činjenicu, između ostalog, kao argument u raspravama o srpsko-albanskim odnosima. Pored njih, i sam Andrija Luburić – dvorski istoričar Karađorđevića – neumorno je zastupao tezu o klimentskom poreklu dinastije tokom 1920-ih i 1930-ih, kako svedoče njegovi zapisi i komunikacija sa dvorom (detaljno prikazani u knjizi „Karađorđevići – skrivena istorija“, 2006). Ukratko, među starijim srpskim istoričarima vladalo je značajno saglasje da koreni Karađorđevića leže u plemenu Klimenti.

• Etnografski i genealogski nalazi: Osim zvaničnih dokumenata, i narodna predanja i porodične tradicije pružaju podudarne informacije. Luburić je zabeležio više starijih pjesama i predanja u kojima se ističe da je Karađorđev đjed bio Kliment, smatrajući ih pouzdanijim od kasnijih, izmenjenih predanja. Jedan upečatljiv primjer je predanje bratstva Gurešića iz Bihora (Sandžak): to malo bratstvo muslimanskih bošnjaka u selu Crnči dugo je s ponosom isticalo „da su rođaci voždovi“ i slavili su Svetog Klimenta kao krsnu slavu. Čak je zabeleženo da je sam Karađorđe prilikom ustaničkih akcija svraćao u taj kraj i priznavao rodbinske veze sa Gurešićima. Ovakva predanja su značajna jer potvrđuju kontinuitet slave i svijesti o zajedničkom porijeklu između Karađorđevića i pojedinih rodova koji su ostali u starom kraju. Nadalje, etnografski radovi ukazuju na migracije Klimenata/Kuča ka Pešterskoj visoravni: npr. poznato je da se oko 1700–1737. više stotina katoličkih Klimenata (Kelmendija) naselilo na Pešter i dalje u srpske zemlje. Rajko L. Veselinović, u svom akademskom delu „Istorija srpskog naroda – Srbi u XVIII veku“ (1986), navodi da je 1739. godine oko 300 katoličkih porodica iz plemena Klimenata napustilo Sandžak; većina je otišla u Srem (Hrtkovci i Nikince u današnjoj Vojvodini), ali neke su se naselile ispod planine Rudnik u Šumadiji, među njima i Karađorđev đed. Ovu seobu pominje i akademik Mita Kostić koji je u listu Politika 1923. pisao da su se “katolički Klimenti naselili ispod Rudnika i Avale”. Ovi podaci iz naučne literature potvrđuju da se Karađorđeva porodica uklapa u širi obrazac migracije malesorskih (brđanskih) Albanaca katolika u Šumadiju uoči i nakon Austrijsko-turskog rata 1737–1739. godine, što pruža istorijski okvir Karađorđevog porijekla.

• Stavovi same dinastije Karađorđević: Bitno je naglasiti da dokazi o albanskom porijeklu nisu bili nepoznati ni potomcima vožda Karađorđa. Kako je već pomenuto, kralj Aleksandar I Karađorđević je 1933. lično istakao svoje klimentsko poreklo u razgovoru sa albanskim prvakom, zahvalivši mu na zaštiti od strane “svojte” Klimenata u kritičnim trenucima. Prema svedočenjima iz Arhiva Srbije, Karađorđevići su do Drugog svijetskog rata bili saglasni da su porijeklom Klimenti – Luburić je redovno referisao na to u komunikaciji sa dvorom i čak je 1936. sastavio memorandum „Kako Karađorđeve Klimente pridobiti za srpsku stvar”. U tom tekstu, pisanom s političkom namjerom, Luburić naziva pleme Klimenti „najslavnijim arbanaškim plemenom srpskog porijekla koje je dalo besmrtnog vožda Karađorđa”. Iako motivisan ideologijom (nastojanje da se Albanci-Klimenti predstave kao „zabludeli Srbi“), ovaj dokument posredno potvrđuje da je veza Karađorđevića sa Klimenatima bila prihvaćena činjenica unutar same dinastije – do te mjere da se planiralo njeno političko korišćenje.

• Suprotna mišljenja i njihova valorizacija: Nasuprot ovim dokazima, neki noviji istoričari pokušali su ponuditi alternativna objašnjenja porijekla Karađorđevića – najčešće teoriju o Vasojevićima. Na primjer, crnogorski akademik Miomir Dašić je 1996. objavio knjigu „Karađorđevići iz Vasojevića“, oslanjajući se uglavnom na usmena predanja zabeležena tek u 20. vijeku. Ta predanja (prikupljena decenijama nakon događaja) sugerisala su da su Karađorđev otac Petar i djeda Jovan bili iz oblasti Vasojevića (Lijeva Rijeka kod Andrijevice ili selo Kralje), odakle su se oko 1740. iselili u Šumadiju. Međutim, stručna kritika ovakvih tvrdnji ističe da su to “novokomponovane bajke” koje potiru starija predanja. Uistinu, neka starija predanja iz 19. veka (poput zabeleški popa Miloša Velimirovića) pominju da su Karađorđevi preci bili “ispod Berana, iz Bihora, iz sela Crnče” i da tamošnje bratstvo Gurešići slavi sv. Klimenta i smatra Karađorđa svojim rodjakom – što se opet uklapa u klimentsku teoriju, a ne isključivo vasojevićku. Dakle, i sama lokalna predanja su protivurečna, pri čemu ona starijeg sloja upućuju na Klimente, dok su „Vasojevićke“ verzije nastale kasnije i ocenjene su kao metodološki slabe. Dašić u svojoj knjizi gotovo da ignoriše relevantna arhivska dokumenta (poput francuskih pisama iz 1810/11. i ranije objavljene izvore), što dovodi u pitanje naučnu zasnovanost njegovih zaključaka. U zbiru, savremena naučna literatura i arhivski spisi pretežno potvrđuju albansko (klimentsko) porijeklo Karađorđevića, dok suprotne tvrdnje ostaju neargumentovane ili zasnovane na kasnim, nepouzdanim usmenim predanjima.

Jedan od najznakovitijih kulturnih tragova porijekla Karađorđevića jeste njihova izvorna porodična slava – Sveti Kliment Rimski. Ova slava (praznik svetog mučenika Klimenta, pape Rimskog, 25. novembra po starom kalendaru) direktno upućuje na vezu sa plemenom Kelmendi/Klimenti, čije ime potiče od Svetog Klimenta. Naime, Klimenti (Kelmendi) su u ranom novom vijeku bili pretežno rimokatoličko pleme, pa je kult Svetog Klimenta bio snažno ukorijenjen među njima. Kada su se krajem 17. i tokom 18. vijeka dijelovi ovog plemena iselili u područja (Sandžak, Šumadija), zadržali su uspomenu na svog zaštitnika preuzimajući Svetog Klimenta kao krsnu slavu – što je veoma neuobičajeno u širem srpskom etničkom korpusu.

Porodica Karađorđević je upravo primjer tog kontinuiteta. Zvanični sajt dinastije Karađorđević belježi da su prije nego što su počeli da slave sv. Andriju (Andrijevdan) kao svoju slavu, Karađorđevići dugo proslavljali Svetog Klimenta Rimskog kao krsno ime (8. decembra po novom kalendaru). Drugim riječima, od vremena Karađorđevih predaka pa sve do pozne 19. veka slava Karađorđevića bila je Sveti Kliment. To potvrđuju i istoriografski izvori: u literaturi se navodi da su Karađorđevići do 1889. godine slavili Sv. Klimenta, da bi tek tada promenili slavu u Svetog Andreja Prvozvanog. Nije poznato zbog čega je ta promjena izvršena 1889. (moguće iz praktičnih ili prestižnih razloga), ali je nesporno da je Karađorđeva najbliža loza barem četiri-pet generacija u kontinuitetu slavila Svetog Klimenta – od Karađorđevog djede i oca (18. vijek), samog vožda (krajem 18. i početkom 19. vijeka), pa sve do kneza Aleksandra i kralja Petra I krajem 19. vijeka.

O značaju ove slave kao etnografskog svedočanstva porijekla govori i činjenica da nijedno drugo poznato bratstvo u Crnoj Gori ili Srbiji van kruga kelmendskih doseljenika ne slavi Svetog Klimenta. Posebno se ističe kontraargument da niti Vasojevići niti ijedno drugo staro crnogorsko pleme nemaju tu slavu. Nasuprot tome, upravo porodice koje tradicija vezuje za Klimente nastavile su da slave sv. Klimenta i time sačuvaju sjećanje na svoje porijeklo i stari zavičaj. Pomenuto bratstvo Gurešića iz okoline Bijelog Polja (Bihor) i danas slavi Svetog Klimenta, kao što su to činili i Karađorđevići do kraja 19. vijeka. Taj podatak da dalji rođaci Karađorđine loze u starom kraju drže istu neuobičajenu slavu snažno potkrepljuje postojanje zajedničkog korijena.

Ukratko, slava Svetog Klimenta u kontekstu plemena Kelmendi/Klimenti predstavlja plemensko nasleđe katoličke vijere tog albanskog plemena, dok je njeno dugu zadržavanje u porodici Karađorđević važan indikator porijekla. Sama dinastija je kasnije promijenila krsnu slavu, ali činjenica da su Karađorđe i njegovi najbliži potomci slavili Svetog Klimenta kroz čitav 19. vek ostaje kao kulturno-historijski dokaz veze sa plemenom Klimenti. Ova slavska tradicija, u kombinaciji sa navedenim arhivskim i istoriografskim izvorima, pruža konzistentnu sliku: dinastija Karađorđević po svemu sudeći vuče poreklo od albanskih plemena Klimenti (Kelmendi) i srodnih brđanskih bratstava – što su priznali i sami Karađorđevi potomci u periodu prije Drugog svijetskog rata.

Literatura i izvori: U prilogu su korišćeni proverljivi izvori: arhivski spisi (objavljeni izveštaji iz pariskih arhiva), radovi istoričara (Rajko Veselinović, Mita Kostić), etnografski zapisi i akademske studije (npr. zbornik dokumenata koje su prikupili Milorad Bošnjak i Slobodan Jakovljević), kao i podaci sa zvaničnog sajta kraljevske porodice. Svi oni zajedno potkrepljuju autentičnost tvrdnje da dinastija Karađorđević ima albansko (klimentsko/kučko) poreklo, dok suprotna mišljenja nisu potkrepljena podjednako uverljivim dokazima.

Izvori:

1. Luburićev arhiv i istraživanja o poreklu Karađorđevića (1930-e) – prikazano u: Milorad Bošnjak & Slobodan Jakovljević, “Karađorđevići – skrivena istorija”, Gornji Milanovac, 2006.

2. Francuski izveštaji barona Meriègesa iz 1810–1811. (objavila Srpska kralj. akademija 1904) – navodi o Karađorđevom klimentskom porijeklu.

3. Istorijski radovi: Rajko Veselinović, Istorija srpskog naroda, knj. IV-1 (1986; Mita Kostić (SANU), članak “Arnauti u Sremu”, Politika, 21. maja 1923 – oba o seobi Klimenata u Šumadiju; Jovan N. Tomić, O Arnautima u Staroj Srbiji i Sandžaku (1913) – beleške o Klimenatima na Pešteru.

4. Etnografski izvori i predanja: Zbirka narodnih pesama o Karađorđevom dedi Klimenti (Luburićev zapis); predanje bratstva Gurešića (Bihor) o rodbinstvu sa Karađorđem i slavljenju Sv. Klimenta.

5. Zvanični podaci porodice Karađorđević: Krsna slava Sveti Kliment Rimski u dinastiji (navod sa sajta royalfamily.org)– kontinuitet do 1889; Izjava kralja Aleksandra I (1933) o poreklu od Klimenata.

6. Kritički osvrti: Portal Analitika – članak “Mit je da je Karađorđe Petrović bio porijeklom iz Vasojevića”, 2017 (koji polemiše sa tezom M. Dašića i iznosi arhivske dokaze o klimentskom poreklu); Salih Selimović, “Karađorđe Petrović u istoriji i narodnoj tradiciji na Sjeničko-pešterskoj visoravni” (Glasnik zavičajnog muzeja Pljevlja br. 8–9, 2016) – o boravku Petra Karađorđeva oca u Žabrenu i vezi sa Kučevićima.