U vremenu kada društvene mreže i površne analize oblikuju mišljenje mase, sve češće svjedočimo pojednostavljenim tumačenjima podjele između sunija i šija. Nerijetko se može čuti da su „Arapi sunije“, a „Perzijanci šije“, te da je njihov razdor prije svega nacionalni ili etnički. Takva tvrdnja, međutim, historijski je neutemeljena i intelektualno neodgovorna.
Prve šije bili su – Arapi
Ako se vratimo u vrijeme hazreti Husejna, radijallahu anhu, vidjet ćemo da su šije u tom periodu pretežno bili Arapi iz Iraka, dok su Perzijanci u to vrijeme uglavnom slijedili sunijski pravac. Sama historija pobija savremene stereotipe.
Hazreti Husejn, unuk Poslanika Muhammeda, sallallahu alejhi ve sellem, nije ustao protiv Muavije, r.a., nego protiv njegovog sina Jezida, čije je vladanje doživljeno kao zalimsko i nedostojno vođstva muslimana. Njegov izlazak nije bio etnički, već političko-moralni čin.
Sve do 16. stoljeća prostor današnjeg Irana bio je dominantno sunijski. Brojni velikani islamske misli, porijeklom Perzijanci, pripadali su Ehlu-sunnetskoj tradiciji. Među njima su:
-
Imam Ebu Hanifa
-
Imam Muslim
-
Imam Tirmizi
-
Imam Nesai
-
Ibn el-Mubarek
-
Imam Gazali
-
Ez-Zehebi
-
Fahruddin er-Razi
-
Ebu Nu'ajm el-Asbehanij
Ovi učenjaci, koji su oblikovali hadisku, fikhsku i tefsirsku nauku, svjedoče da etnička pripadnost nikada nije bila presudna u određivanju mezheba.
Šijske države nisu bile „perzijski projekat“
Prva šijska država – Fatimije – nastala je u Sjevernoj Africi, a njeni osnivači bili su Arapi (prema nekim izvorima Berberi). Idrisije u Maroku također su bile arapsko-berberskog porijekla.
Buvejhije u zapadnoj Perziji jesu bili etnički Perzijanci, ali su djelovali unutar abbasijskog političkog okvira. Zejdije u Jemenu bile su arapska šijska dinastija. Dakle, historijska realnost je daleko složenija od savremenih narativa koji pokušavaju sve svesti na „Arape protiv Perzijanaca“.
Prelomni trenutak dolazi sa osnivanjem Safevijske države 1501. godine pod vodstvom šaha Ismaila. Ova država prvi put institucionalno nameće dvanaestoimamski šiizam kao službeni mezheb. Zanimljivo je da osnivači Safevijske države nisu bili Perzijanci, već Turkmeni. U relativno kratkom periodu, pod snažnim političkim i vojnim pritiskom, Perzija postaje većinski šijska. Osmanlije su više puta pokušavale vojno slomiti Safevije, ali bez konačnog uspjeha.
Mitovi i pretjerivanja
Tvrdnje da današnji dvanaestoimamski šije vjeruju da je Kur’an nepotpun, da je hazreti Alija bolji od Poslanika ili da je Džibril pogriješio – ne predstavljaju mainstream stavove. Takve ideje pripisuju se ekstremnim i manjinskim sektama.
Međutim, realnost je da među dijelovima šiijskog i sunijskog svijeta postoji duboko nepovjerenje i historijsko nasljeđe sukoba, uključujući negativan odnos prema određenim ashabima i suprugama Poslanika, što dodatno produbljuje jaz.
Politika iznad teologije
Današnji Iran je politički nasljednik Safevijskog modela, ali savremeni sukobi nisu isključivo teološki. Oni su duboko politički i geostrateški. U Iraku, Siriji i drugim kriznim žarištima, sektaški narativi često su korišteni kao instrument političke dominacije.
Ali – ruku na srce – ni arapski režimi nisu bez odgovornosti. Uloga regionalnih i globalnih sila u rušenju Iraka, devastaciji Sirije, raspadu Libije, sudanskoj podjeli i palestinskoj tragediji pokazuje da geopolitički interesi često nadilaze vjerske podjele. Drugim riječima – nije sve „tuđe maslo“. Ima i našeg.
Svoditi razdor između sunija i šija na nacionalnu osnovu znači ignorisati stoljeća kompleksne historije. Islam se nikada nije dijelio po krvi, nego po razumijevanju vlasti, autoriteta i teoloških principa. Ko želi istinu, mora prihvatiti nijanse. A nijanse su često jače od propagande.