Autor Suad K Zoranić
Prema modernim istraživanjima, bogumilstvo se u Sandžaku zadržalo od XII do XV veka uprkos velikim progonima: zabeleženo je da je car Dušan čak zabranio pomen imena “babun” (bogumil) u svojoj zakonskoj povelji. Ime Paljevo (Tutin) prema predanju potiče baš od burnih obračuna sa bogumilima: selo je često paljeno zbog njihovog boravka, pa je ostalo “paljeno” (od čega je, navodno, i nastalo ime). O ostacima njihovog nasleđa govore brojni stećci i mezarja bogumila u Tutinskom i Pešterskom kraju, kao i specifični toponimi – npr. naselja zovu se „Bijela Voda“ jer su kod bogumila izvori smatrani „čistim“, što je simbolika posvećenosti čistoj vodi i prirodi. Zbog svega ovoga Paljevo danas smatraju veoma značajnim arheološkim spomenikom bogumilske tradicije.
- Arhitektonske osobenosti bogumilske bogomolje u Paljevu
Ovaj izvorni izgled pećinske građevine u Paljevu jasno pokazuje njen neobičan karakter. Radi se o maloj jednobrodnoj („niskoj“) građevini isklesanoj u steni, dimenzija približno 4×8,30 m. Umijesto kupole ili zvonika, građevina ima polukružnu oltarsku apsidu na istočnom kraju i prazne kamene zidove – čitava forma više podseća na hermitsku ćeliju nego na raskošnu crkvu. Zgrada je dobro očuvana samo u stubovima i lukovima, a u boru pored ulaza vidi se tradicionalni malter. Prema odluci lokalne uprave iz 1987, ova pećinska „crkva“ ima status kulturnog dobra od posebnog značaja i pod zaštitom je Zavoda za zaštitu spomenika iz Kraljeva. Danas je na nju zvanično stavljen i pravoslavni predznak – Srpska pravoslavna crkva ovde povremeno služi molebane i posvećuje je Svetom Nikoli – ali spoljašnjost objekta nema ništa uobičajeno pravoslavno.
Unutrašnjost bogumilske bogomolje u Paljevu je izuzetno skromna: zidovi su bijeli i gipsani, nema fresaka ni ikona, a prostor je uređen veoma jednostavno. Na slici se vidi samo kamenolomen džakljuščet (polukružna kamena klupa) ispred oltarske niše i drveni trozglobni stolac uza zid – nema ni oslikane oltarne pregrade ni ikona svetaca. Ovo je upravo u skladu sa bogumilskim učenjem: prema narodnom predanju u objektu „nema ni ikona ni fresaka“. Jednobrodna, skromna arhitektura (jednobrodna građevina sa polukružnim oltarom) potvrđena je i novijim arheološkim rekonstrukcijama. U praksi, po ljudskom sjećanju, u crkvi („bogumilskoj ćeliji“) tokom decenija nisu postojali ni oltarski ikona-posveta ni crkvene slike – veruje se čak da su vrata bila otvorena i da je narod dolazio iz različitih vera upravo da bi se molio na „čist“, nepriznat način. Sve to daje snažan utisak da građevina nije projektovana kao klasična pravoslavna crkva, već kao bogumilska molitvena ćelija.
Bogumili su, u duhu svog dualizma i asketizma, veoma retko gradili monumentalne hramove ili uspostavljali svešteničku hijerarhiju. Oni nisu imali stalne bogoslužne zgrade, već su se vijernici okupljali često na otvorenom ili u privatnim domovima. Imajući „savršene“ askete (perfekte) koji su prestajali u strogom postu i molitvi (rekli bi se najposvećeniji monasi) i ostale obične vernike (credentes) koji su učestvovali u zajedničkim molitvama, bogumili su negovali život bez raskoši. Bitne obredne komponente pravoslavlja – liturgija, krštenje i tajne – bogumili su ili preinačili ili odbacili. Ikonama su se otvoreno suprotstavljali: pošto su za njih tijela i svijet materije zli, poštovanje ikona i moštiju smatrali su idolopoklonstvom i praznoverjem. Tako ni u paljevskoj pećini nije preostalo ničega svetog osim „čistog prostora“ za molitvu.
U bogumilskom učenju čistota (posvećenost) prostora i vode ima posebno značenje. Česte pojave toponima „Bijela voda“ na ovom podneblju pripisuje se tradiciji bogumila koji su svoja izvorišta zvali baš čiste, „bijele vode“. Time se ističe apstraktan motiv sakralne čistote (bogomili su „vodili čistu vodu“ umesto da klešu kipove svetaca). Paljevska bogomolja, s belim zidovima i bez ikakvih slika, unutar sebe simbolično potvrđuje tu težnju za duhovnom čistoćom i asketskim molitvenim stanom.
Za razliku od jednostavnih bogumilskih svetišta, pravoslavne crkve iz istog perioda (XII–XIV vek) bile su dekorisane i slavile institucionalnu liturgiju. One su najčešće krunisane kupolama, bogato ukrašene bogatim mozaicima ili freskama u unutrašnjosti, a kroz stubište ikonostasa izmedu naosa i oltara isticala su se ikone svetaca. U Paljevu pak nema ničega od toga: nema boji, nema fresaka po zidovima, a jedina prozračno obojena površina jeste bela malter zida. Narodni izveštaj koji prenose i autoriteti beleži da objekat ima „potpuno nepravoslavni izgled i nema fresaka“, što se tumači kao znak da uopšte nije bila zamišljena pravoslavna crkva, već je reč o bogumilskom hramu–ćeliji. Drugim riječima, dok bi pravoslavni objekat tog doba imao trodelnu oltarsku pregradu i puno ikona, paljevski prostor je samo puka molitvena ćelija: „(Svetinja) je u skladu sa bogumilskim učenjem – u njoj nema ni ikona ni fresaka“. Na taj način, arhitektonske i umetničke razlike podržavaju tumačenje da je objekat bio izgrađen za drugačiju versku zajednicu – upravo onu bogumilske pasivne i asketske tradicije.
Nakon Drugog svetskog rata lokalne vlasti su paljevsku bogomolju poštovale kao nasledje – 1987. je zvanično zaštićena kao nepokretno kulturno dobro od posebnog značaja. Godinama je praktično napuštena, no u novije vreme SPC u njoj priređuje povremene molitve i odnosi je Svetom Nikoli. Nama je važno naglasiti da se slože suprotstavljena viđenja: nacionalistički krugovi ponekad negoduju zbog toga što crkva prisvaja građevinu koja – prema drugim tumačenjima – pripada bogumilskoj baštini. Istoričari poput S. Aličkovića beleže da su je starosedelci odvajkada nazivlju „bogumilskom ćelijom“ i lečilištem, po predanju – molitveni prostorom gde se vijernici iz svih vijera mole za izlečenje. Iz tih se priča često citira legendarni prizor: „tetak Hasim“ sedi na trozglobnom stolcu unutar pećine i priča mladima o njenom čudotvornom značaju – što, iako ne dočarano u zvaničnim monografijama, krasi narodno sećanje. Ukratko, dok arheologija i zapisani podaci potvrđuju bogumilsko poreklo objekta, savremene interpretacije prepliću službena crkvena posvećenja sa tradicijom legendi: jedni ga vide kao „posvećenu“ pravoslavnu bogomolju, a drugi kao poslednju očuvanu bogumilsku hižu (molitvenu ćeliju) na Balkanu. Kako je zapisao Haćim Rastoder u priči o svom tetku Hasimu:
Gostionska soba bila je puna smijeha i mirisa kahve, a tetak Hasim sjedi na svom tronožnom stolcu, noge mu se ljuljaju k’o da plešu. Pogleda okupljene posječare i reče:
„E, braćo moja, čujte sad jednu staru priču, da vam srce stisne, a stomak se nasmije. Idete vi drumom prema Tutinu, pa skrenete malo u Paljevo… i naiđete na pećinsku ‘crkvu’. Al’ da znate – to nije crkva k’o one na koje ste navikli. Nego, to vam je bogumilska hiža, molitvena ćelija, mjesto gdje su stari arijanci dolazili da se mole i da se sakriju od vlasti.
Bogumili, kažu, nisu htjeli ni pod Rim, ni pod Bizant. Kad su Nemanići gospodarili ovim našim krajevima, gonili su ih kô zmije po livadi. Jednom su, veli priča, cijelo selo spalili jer su u njemu zatekli bogumile – otuda i ime selu Paljevo kod Tutina. Strašna priča, a kažu da je dim gorio danima i da je krv tekla niz litice.
Al’ što je zanimljivo, ta hiža i danas stoji. Nema u njoj ni ikona, ni fresaka, a opet, ko uđe unutra – smiri se, kô da mu neko sve brige odnese. I ljudi su dolazili sa svih strana – pravoslavci, muslimani, katolici – da pronađu lijek za svoju boljku.
I da znate, 1987. vlasti su rekli: ‘E, ovo je kulturno dobro, posebno!’ Danas je pod zaštitom Zavoda iz Kraljeva, al’ i dalje stoji skromna i tiha, četiri metra široka, osam i po duga, s polukružnim oltarom.
A Srpska crkva tu drži službe i posvetila je Svetom Nikoli, al’ ako pogledaš dobro, vidjećete – to nije pravoslavna crkva. To je bogumilski trag, jedini takav u Evropi. I eto vam ga, braćo, za nauk i priču uz tagar.
Srbi su majka za izokretanje istine.
Posječari su se smijali, ali i zamišljali zidove tihog kamenog hrama, a tetak Hasim otpuhao dim iz lule i dodao:
„A sad pijte kahvu, i pamet u glavu, jer ko ne zna svoju prošlost, lako izgubi i put do kuće!“