Na visoravni ispresijecanoj vrtačama, suhim dolinama i prostranim livadama, smjestilo se selo Crniš – prostor snažnog identiteta, dubokih korijena i izuzetne prirodne ljepote. Selo je podijeljeno na Gornji i Donji Crniš, koje povezuje mreža puteva i staza što vijugaju kroz autentične planinske pejzaže, svjedočeći o stoljećima života u skladu s prirodom.
Crniš je bogat mikrotoponimima koji čuvaju sjećanje na prošla vremena i prve stanovnike. Među njima su Crkvišta, Ledine, Doline, Lopatice, Spasovik, Đurđevica, Graovište, Perino Selište, Tupik, Rakovanova Njiva, Brinje, Šator, Vučetino Brdo, Staro Selo, Ružin Grob, Perino Brdo, Perin Grob i Vrtače. Ovi nazivi nisu samo geografske odrednice, već živi tragovi kolektivnog pamćenja i porodičnih priča koje se prenose s koljena na koljeno.
Posebnu vrijednost selu daju izvori pitke vode – Stubls, Glogovik i Kladenac kod Perina Brda – čija bistrina i svježina stoljećima napajaju domaćinstva i stoku, ali i upotpunjuju prirodni sklad ovog kraja. Voda je u Crnišu oduvijek bila simbol opstanka i blagoslova.
Toponimi poput Starog Sela, Perinog Selišta, Starih Kućišta i Graovišta, kao i Crkvina na Đurđevici, svjedoče o dugom kontinuitetu naseljenosti. Posebno mjesto zauzimaju nazivi Vučetino i Perino Brdo, vezani za prve doseljenike – Vučetu Hota i njegovu sestru Peru – čija su imena trajno upisana u geografiju sela.
Rodonačelnik današnjih Crnišana bio je Vučeta Hot, koji se u Crniš doselio početkom 18. vijeka kao katolik. Njegovi sinovi Alička, Hačka i Meta postali su začetnici velikih bratstava: Aličkovića, Hačkovića i Metića. Iz bratstva Metića kasnije su se razvile porodice Alijići, Smailovići, Bulići, Hodovići, Buljevići, Ramovići i druge. Ova bratstva su kroz vijekove oblikovala društveni, kulturni i privredni život sela.
Tradicionalno, Crnišani su se bavili stočarstvom, a njihovi mliječni i mesni proizvodi bili su cijenjeni širom šireg područja. Iz ovog sela potekli su i brojni junaci i domobrani, među kojima se posebno ističe Feriz Salković, poznat po odbrani kraja od četničkih napada Koste Pećanca. Pored ratničke hrabrosti, Crniš je dao i veliki broj školovanih i uglednih ljudi koji su ostavili trag u obrazovanju, kulturi i društvenom životu.
Danas je Crniš selo u kojem se tradicija i savremeni život prirodno prožimaju. Iako suočeno s izazovima savremenog doba, ono ostaje prostor snažnog identiteta, bogate historije i ljudi koji s ponosom čuvaju svoje porijeklo. Crniš nije samo mjesto na mapi – to je živa priča o trajanju, zajedništvu i dubokoj vezi čovjeka i zemlje.