Autor Suad K Zoranić
Pojam Malisori (alb. Malësorë, što znači “gorštaci” odnosno brđani) odnosi se na tradicionalna albanska plemena nastanjena u planinskoj oblasti sjeverne Albanije i Crne Gore poznatoj kao Malesija. Najveća među tim bratstvima bila su Kelmendi (Klimenti) i Škrelji, čiji su se ogranci tokom osmanskog perioda doseljavali i u sandžački region. Krajem 17. i početkom 18. vijeka, usljed ratova i osmanskih demografskih politika, zabilježene su značajne migracije Malisora prema Sandžaku. Godine 1700. osmanske vlasti su, pokušavajući obuzdati pobunjenička plemena, protjerale oko 251 porodicu (blizu 2.000 ljudi) plemena Kelmendi na Peštersku visoravan. Prema podacima iz tog vremena, čak i sam bajraktar (vođa) plemena Kelmendi prešao je tada na islam i obećao da će i svoj narod pokrstiti u novu vjeru. Većina prognanih Kelmenda je narednih godina pokušala da se vrati u svoj zavičaj – poznato je da su 1705. uspjeli probiti osmansku blokadu, a 1711. godine organizovali su veliki oružani pohod na Pešter kako bi povratili i preostale saplemenike.
Oni Kelmendi koji su ostali nastanjeni u Sandžaku postepeno su primili islam, tako da su početkom 19. vijeka već bili potpuno islamizirani. Istovremeno su napuštali svoj maternji (albanski) jezik i vremenom preuzeli lokalni južnoslavenski govor – tokom narednih generacija postali su slavofoni (govorili su bosanski/srpski jezik). Sličan razvoj zabilježen je i kod plemena Škrelji: dio Škrelja se takođe doselio u Sandžak poslije 1700. godine (preko područja Rugove na Kosovu) i prešao na islam u 18. vijeku, usljed čega su i oni tokom vremena asimilirali slavenski jezik i kulturu. Posljedica tih procesa je da se većina potomaka Škrelja i Kelmenda u Sandžaku danas smatra Bošnjacima (islamske vjere i južnoslavenskog jezika). Ipak, i jedan dio malisorskih doseljenika ostao je u kršćanstvu i vremenom se utopio u pravoslavno srpsko stanovništvo. Tako npr. etnološki zapisi navode porodicu Ćilerdžić kao potomke plemena Škrelj koji su zadržali hrišćansku vjeru. Upravo takve “posrbljene” Malisore nalazimo i u pojedinim selima Tutina i Novog Pazara o kojima je riječ u nastavku.
Prekići i Ćope (selo Dolovo, općina Tutin)
U selu Dolovo na Pešterskoj visoravni (općina Tutin) i danas žive potomci malisorskog plemena Škrelji. Prema podacima antropogeografa Milisava Lutovca (1957), u Dolovu ima pet kuća porodice Prekić, za koje se kaže da su porijeklom od Škrelja. Njihovi preci naselili su se među prvima u Dolovo, najprije u zaseoku Debeljak, a potom su se premještali unutar sela (u lokalitete Čardačine i kod brda Glavica). Zanimljivo je da prezime Prekić najvjerovatnije potiče od albanskog imena Preka (skraćeno od Prenk, tj. Franjo), što ukazuje na nekadašnju vezu sa katoličkom tradicijom. Ova porodica je tokom vremena promijenila vjersku i etničku pripadnost: pretežno su primili islam (danas se smatraju dijelom bošnjačkog stanovništva Dolova), mada su zadržali sjećanje na svoje porijeklo. Štaviše, jedan ogranak se krajem 19. vijeka iselio iz Dolova u oslobođenu Toplicu: porodica Ćulafić (kasnije Milić) iz sela Zdravinje kod Prokuplja vodi porijeklo od dolovskih Prekića i smatraju ih rođacima. Ta iseljena grana primila je pravoslavlje i danas slavi krsnu slavu Svetog Nikole (NikoljdAN), dok su njihovi rođaci koji su ostali na Pešteru vremenom potpuno islamizirani pa više ne praktikuju staru kršćansku tradiciju.
Pored Prekića, u dolovskom i okolnim pešterskim naseljima žive i porodice Ćope, koje su bliski srodnici Prekića. Lutovac bilježi da se ogranci iste šire porodice pod prezimenom Ćope nalaze u selima Boljare i Doliće na Pešteri. I oni vuku korijene od plemena Škrelj. Danas su Ćope, kao i Prekići, po vjeri muslimani i smatraju se Bošnjacima, ali kroz predanja čuvaju pamćenje o svojim malisorskim precima.
Prdonjići, Nikići, Nikolići i Milosavljevići (selo Rajetiće, općina Novi Pazar)
Rajetiće je planinsko selo u novopazarskoj općini gdje i danas živi nekoliko starosjedilačkih srpskih porodica čiji su preci bili Malisori plemena Kelmendi. Prema istraživanju Petra Ž. Petrovića (knjiga Raška, 2010), u Rajetićima su zabilježena četiri rodova takvog porijekla: Prdonjići, Nikići, Nikolići i Milosavljevići. Svaka od ovih porodica ima po dvije kuće (dva domaćinstva) u selu i svi slave krsnu slavu Svetog Stevana. Po narodnom predanju, to su “posrbljene” Klimente, odnosno srpske porodice čiji su preci bili pripadnici albanskog plemena Klimenti (Kelmendi). Ove porodice su se vremenom potpuno integrirale u srpsku zajednicu: pravoslavne su vjere i govore srpskim jezikom, a zadržale su tek ponešto od svog malisorskog nasljeđa kroz porodična predanja. Njihova prezimena nastala su po imenima predaka nakon doseobe (npr. Nikić/Nikolić od imena Nikola, Milosavljević od Milosav), što sugeriše da su već u doba dolaska na Rajetiće bili kršteni na pravoslavni način. Moguće je da su ovi Kelmendi prešli u pravoslavlje još prije više generacija (u 18. ili ranoj 19. vijeka) te da su kao hrišćani naselili Rajetiće, gdje su ih starinci smatrali “došljacima”. Oni su danas potpuno srpskog nacionalnog identiteta, ali se putem usmenog predanja pamti njihovo porijeklo “od Klimenata”, što potvrđuju i savremena etnološka istraživanjaporeklo.rs.
Porodice malisorskog porijekla u Sandžaku posebno su zanimljive zbog promjena vjere i običaja kroz koje su prošle. Krsna slava, tradicionalni srpski pravoslavni običaj, postala je obilježje onih malisorskih rodova koji su prihvatili pravoslavlje. Slava je porodični praznik posvećen svecu zaštitniku doma; nasljeđuje se patrilinearno sa koljena na koljeno i predstavlja važan dio etničkog identiteta pravoslavnih Srba. U slučaju malisorskih porodica, slava koju danas slave otkriva tragove procesa konverzije i asimilacije. Na primjer, rajetićki rodovi Prdonjić, Nikić, Nikolić i Milosavljević danas svi zajedno slave Svetog Stevana – što ukazuje da su vjerovatno potekli od jednog pretka ili male grupe predaka koji su, po dolasku među Srbe, uzeli upravo tog sveca za porodišnju zaštitu. Moguće je da su izborom Sv. Stevana (đakona i prvomučenika u hrišćanstvu) simbolično označili raskid sa ranijom vjerom i ulazak u krug pravoslavnih vjernika. S druge strane, porodica Prekić i srodni Ćope na Pešteru nemaju slavu – budući da su većinom muslimani, oni ne obilježavaju kršćanske svece. Međutim, njihov ogranak koji je preselio u centralnu Srbiju (porodica Milić) po prelasku u pravoslavlje počeo je da slavi Nikoljdan (sv. Nikolu). Zanimljivo, Sveti Nikola je jedna od najčešćih slava kod Srba, što pokazuje da su nekadašnje malisorske izbjeglice u novoj sredini usvojile običaje većinskog naroda i uklopile se u srpsku tradiciju.
Proces etničke transformacije ovih porodica odvijao se postepeno. Prvobitno katolički ili bogumilski Malisori (u zavičaju Malesije) našavši se u novim okolnostima često su prihvatali islam ako bi se naselili u većinski muslimansku sredinu (što je bio slučaj na Pešteri i u dijelu Sandžaka pod osmanskom vlašću). Tako su Prekići i Ćope vremenom postali dio bošnjačkog korpusa – izgubili su albanski jezik i sada govore bosanskim jezikom, a islamska vjeroispovijest postala je sastavni dio njihovog identiteta. Nasuprot tome, oni Malisori koji su se naselili u pravoslavnoj sredini (bilo odlaskom na sjever uz austrijsku vojsku 1737. godine, bilo prelaskom u obližnja srpska sela) primili su pravoslavlje i postupno se posrbili. Kod njih se, osim usmene predaje, tragovi porijekla prepoznaju u prezimenima, fizionomiji ili u ponekom starom običaju. Neke od tih porodica dugo su, recimo, čuvale specifične elemente svadbenih ili krsnih običaja koji potiču iz njihove malisorske (albanske) kulture, dok se i danas mogu primijetiti određene srodnosti u genealogiji – na primjer, svi rajetićki “Klimente” slave istog sveca i time se izdvajaju od ostalih srpskih rodova u okolini. Ipak, tokom 19. i 20. vijeka, ove zajednice su se uglavnom potpuno uklopile u širi okvir bošnjačkog odnosno srpskog naroda, izgubivši posebna plemenska obilježja. Danas se njihovo porijeklo najviše proučava kroz arhivske izvore, genetska istraživanja i kazivanja koja su zabilježili etnolozi.
Fenomen srpskih porodica malisorskog porijekla nije ograničen samo na Tutin i Novi Pazar – sličnih primjera ima i u drugim dijelovima Sandžaka. Masovne migracije Malisora u 18. vijeku ostavile su traga u čitavoj regiji. Etnograf Milisav Lutovac utvrdio je da je područje Rožaja i dijela novopazarskog Sandžaka u velikoj mjeri naseljeno potomcima plemena Kelmendi. Tako npr. bratstvo Dacić u Rožajama vodi porijeklo od Kelmenda, a značajan dio današnjeg stanovništva rožajskog kraja genetski i antropološki pripada tom plemenskom stablu. Slično tome, u sjeničko-pesterskoj visoravni postoje porodice čiji preci potiču od drugih malisorskih plemena – pored Škrelja i Klimenti, spominju se i bratstva porijeklom od Hota, Gruda, pa čak i nekih dukadjinskih skupina koje su se tokom stoljeća doselile i asimilirale.
U bihorskom kraju (općine Bijelo Polje i Petnjica u Crnoj Gori) tradicija pamti doseljenike malisorskog porijekla koji su se vremenom stopili sa lokalnim stanovništvom. Mnoge bošnjačke porodice u tim krajevima nose prezimena ili nadimke karakteristične za albanska bratstva. Primjer je prezime Škrijelj, vrlo rasprostranjeno među sandžačkim Bošnjacima, koje jasno ukazuje na porijeklo od plemena Škrelj. Kroz genetička istraživanja utvrđeno je da većina rodova Škrijelja u Sandžaku dijeli zajedničke pretke i indoevropske haplogrupe karakteristične za sjevernoalbanske brđane. S druge strane, pravoslavne porodice malisorskog porijekla mogu se naći i u susjednim oblastima – npr. u istočnoj Hercegovini zabilježene su porodice koje vode porijeklo od malisorskih doseljenika iz Malesije, a koje su danas dio srpskog etničkog korpusa (poput nekih bratstava u okolini Bileće i Nikšića). Takvi slučajevi pokazuju da su Malisori, premda malobrojni u odnosu na ukupno stanovništvo, dali značajan doprinos etnogenezi i kulturološkom mozaiku Sandžaka. Njihovi potomci danas su uglavnom asimilirani u dva naroda – Bošnjake i Srbe – ali svijest o posebnom porijeklu ponegdje i dalje živi, bilo kroz prezime, porodičnu legendu ili obnovljeni interes za genealogiju.
Reference: U pripremi ovog izvještaja korišteni su akademski i istorijski izvori koji svjedoče o prisustvu i nasljeđu Malisora u Sandžaku. Među ključnim referencama su radovi Jovana Tomića o Kelmendima na Pešteru, etnografska studija Milisava Lutovca (Rožaje i Štavica, SANU 1957), te zbornik Petra Ž. Petrovića Raška (2010). Dodatno su konsultovani podaci online arhiva porodične genealogije (projekat Poreklo.rs), kao i zapisi iz usmene tradicije prenešeni putem lokalnih historiografskih članaka. Ovi izvori jednoglasno potvrđuju bogato, ali dugo skrivano poglavlje o malisorskim (albanskim) korijenima dijela srpskih i bošnjačkih porodica u Sandžaku, što današnjem naučnom i kulturnom pogledu na region daje dodatnu dubinu i kompleksnost.