Autor Suad K Zoranić
Krajem 1924. godine Sandžak je bio poprište pojačanog nasilja nad muslimanskim stanovništvom. Nakon balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata, nova vlast Kraljevine SHS vodila je politiku represije prema Bošnjacima i Albancima u Sandžaku, uz ohrabrivanje iseljavanja u Tursku i nasilne asimilacije. U takvoj atmosferi dolazi do formiranja komitskih (gerilskih) grupa muslimana radi samozaštite. Jedan istaknuti komitaški vođa bio je Jusuf Mehonjić, čija je grupa djelovala i u rožajskom kraju.
Direktan povod zločinu u Rožajama 1924. bilo je nekoliko oružanih okršaja između komitaša i žandarmerije Kraljevine SHS. U Musinoj jami kod Rožaja dogodio se sukob u kojem su komite Jusufa Mehonjića ubile trojicu žandarma. Taj događaj iskorišten je za raspirivanje osvete protiv lokalnih muslimana. U gradu Beranama su lokalne vlasti i uglednici (pa čak i neki učitelji i službenici) održali zbor na kojem su otvoreno pozivali narod na „čišćenje Sandžaka od muslimana sve do Novog Pazara“. Ovaj scenario podsjećao je na sličan skup u Kolašinu mjesec ranije, gdje je na sahrani ubijenog službenika Boška Boškovića masom manipulisano radi osvete, što je rezultiralo masakrom nad muslimanima u Šahovićima početkom novembra 1924.
Dana 11. septembra 1924., nakon još jednog sukoba žandarmerije sa sandžačkim komitama (u kojem je nekoliko žandarma poginulo i ranjeno), vođe plemena Vasojevića podigli su narod Berana uz povik: „Hajte braćo Vasojevići, Turci nas kolju! Bolje se osvijetiti nego posvijetiti!“. Pod tim izgovorom, formirana je kaznena ekspedicija sastavljena od lokalnih naoružanih seljaka i žandarma, s namjerom da izvrši odmazdu nad muslimanima. Prvobitni plan bio je napad na muslimane u samom Beranama, ali je u tome spriječio major Jujić, koji je sa vojskom blokirao razularenu rulju na ulazu u grad. Tada se ova naoružana grupa, umjesto Berana, uputila prema susjednom rožajskom području.
Napad se odigrao u zoru 12. decembra 1924. godine (mjesec dana nakon pokolja u Šahovićima). Naoružana masa Vasojevića, predvođena sreskim načelnikom Berana Zarijom Joksimovićem, krenula je u krvavi pohod po rožajskim selima. Redom su napadnuta sela: Balotići, Njeguši, Besnik, Prilep, Bać, Pripeč i Bukovik (Bukovica). Upad je izveden iznenada, u ranim jutarnjim satima, dok je stanovništvo spavalo i nije očekivalo napad.
Po dolasku u Balotiće, napadači su odmah ubili jednog seljaka, Galja Kujevića. U selu Njeguši ubili su lokalnog imama (hodžu), mula Sadriju, zajedno sa još jednim njegovim prijateljem. Zatim su produžili u selo Besnik, gdje su pokazali posebnu surovost: pobili su trojicu sinova Kadrije Dacića i četvoricu sinova Adema Bajrovića, kao i jednog mladića po imenu Buljо (sin Rekov). Svih osam žrtava u Besniku ubijeni su “na način kakav nije dostojan čovjeka” – što implicira izuzetno svirepa mučenja.
Nakon Besnika, grupa je upala u selo Prilep, gdje su ubili prva dva seljaka na koja su naišli. Potom su u selima Bać, Pripeč i Bukovik ubili još po nekoliko mještana muslimana koji im se nađu na putu. Све су убijali nasumično, praktično svakoga koga su zatekli, ne praveći razliku po polu ni dobi – čak i nemoćne starce i jednu ženu. Prема izvještajima, među žrtvama su se našla i dva starca od 94 i 95 godina – Adem Košuta i Husein Džamlić, što oslikava obim brutalnosti (ubijali su i vrlo stare osobe koje nikakvu prijetnju nisu predstavljale).
Konačno, grupa napadača uputila se prema većem muslimanskom selu Biševo, nastojeći proširiti pokolj. Ipak, Biševljani su na vrijeme doznali za pokret Vasojevića – zahvaljujući jednoj ženi iz Biševa koja je bila udata u susjednom selu Kalače, stiglo je upozorenje o nadolazećem napadu. Zahvaljujući tom upozorenju, Biševska komitska četa pod vođstvom Reka Biševca organizovala je odbranu sela. Biševski komiti su zauzeli zasjede na prilazima selu i dočekali napadače. Kada je rulja Vasojevića prilazila Biševu pjevajući ratne pjesme, Reko Biševac je prvi otvorio vatru, a za njim i ostali njegovi ljudi. Iznenađeni gerilskim otporom, napadači su zapali u paniku i počeli da se povlače. Zarija Joksimović tom prilikom je teško ranjen u okršaju kod Biševa, ali je uspio preživjeti i pobjeći sa ostalima. Time je krvavi pohod konačno zaustavljen prije nego što je mogao nanijeti još veće žrtve.
U ovom napadu živote je izgubilo najmanje 21 osoba muslimanske vjeroispovijesti (Bošnjaka) iz rožajskog kraja. Među ubijenima su bili muškarci raznih uzrasta – od mladića, preko seoskih prvaka, pa do vrlo starih ljudi – ali i najmanje jedna žena. Posebno tragičan primjer je porodica Bajrović iz Besnika, koja je ostala bez četiri sina, kao i porodica Dacić sa tri ubijena sina – praktično su istrijebljeni muški potomci ovih domaćinstava. Ubijen je i hodža mula Sadrija, vjerski lider u selu Njeguši, što ukazuje da su napadači ciljali i na vjerske autoritete zajednice.
Starci Adem Košuta (94 godine) i Husein Džamlić (95) ubijeni su samo zbog svog “muslimanskog imena”, kako je zabilježila tadašnja štampa. Time je masakr pokazao karakteristike etnički i vjerski motivisanog pogroma nad nenaoružanim stanovništvom. Sarajevski list Pravda je događaj zato nazvao „Rožajsko klanje“, opisujući ga kao “grozan pokolj Muslimana u Rožaju izvršen poslije onoga u Šahovićima i Pavinom Polju”. Ukupan broj žrtava od 21 potvrđen je i u kasnijim izvorima, s tim da neki izvještaji dodaju još jednu žrtvu (Sinan Murić iz sela Klanac), što bi broj poginulih povisilo na 22 osobe. Većina ubijenih su sahranjeni lokalno ubrzo nakon tragedije, a porodice su ostale zavijene u crno bez ikakve pomoći ili priznanja njihove patnje od strane vlasti u to vrijeme.
Napad na rožajska sela izveli su pripadnici plemena Vasojevići iz donjeg Polimlja (okolina Berana), u sadejstvu sa jedinicama žandarmerije. Ključnu ulogu imao je Zarija Joksimović, koji je tada bio sreski načelnik (činovnik državne uprave) i isljednik u Beranama. On je faktički predvodio pohod – savremeni izvori ga opisuju kao vođu naoružane mase toga dana. Time je ovaj masakr dobio karakteristiku poluzvanične akcije, jer ga nije počinila isključivo nekakva nekontrolisana rulja, već i predstavnici lokalne vlasti (žandarmi pod komandom sreskog načelnika). Pored Joksimovića, među istaknutim predvodnicima napada navode se i Simo Cukić (penzionisani major žandarmerije) te Krkota Pantović, obojica iz redova uglednih Vasojevića, koji su pomogli organizaciju napada. Grupa je bila naoružana vatrenim oružjem i hladnim oružjem, što sugeriše da je napad bio pripreman unaprijed, a ne spontani incident.
Važno je napomenuti da je ova “kaznena ekspedicija” djelovala pod izgovorom potrage za komitama. Međutim, nijednog komitu nisu ni tražili ni pronašli tokom pohoda – žrtve su bili isključivo civilni seljani koje su napadači zatekli. Ovakav način djelovanja ukazuje da je pravi cilj bio kolektivno kažnjavanje i protjerivanje muslimanskog stanovništva, a ne legitiman vojno-policijski zadatak. U prilog tome govori i parola koja je kolala među napadačima: „ne ostaviti uvo muslimansko“ – što znači poubijati sve redom samo zato što su te vjere.
Zarija Joksimović je nakon ovog zločina ostao nekažnjen i nastavio karijeru. Štaviše, početkom 1930-ih ulazi u politički život Kraljevine Jugoslavije: postaje narodni poslanik (parlamentarni zastupnik) za Beranski srez. Njegovo ime vezuje se i za kasnije kriminalne radnje – poznat je slučaj da je 1934. organizovao ubistvo svog političkog rivala Galjana Kršića (takođe poslanika i predsjednika opštine Petnjica), kako bi spriječio rotaciju mandata u parlamentu. Prema izvorima, Zarija Joksimović je unajmio plaćenika (Zariju Kuča) koji je iz zasjede ubio Kršića; Kršićevi rođaci su potom na licu mjesta ubili tog atentatora, ali Joksimović nikada nije pravno odgovarao za ovaj zločin. Ovi podaci jasno pokazuju da su počinioci masakra u Rožajama uživali zaštitu ili prećutnu amnestiju u tadašnjem sistemu. Umjesto kazne, glavni akteri su napredovali – što baca sumnju da je napad bio prećutno odobren “odozgo” ili barem smatraan korisnim u kontekstu obračuna s “neposlušnim” muslimanskim življem Sandžaka.
Reakcije vlasti Kraljevine SHS
Zločin u Rožajama 1924. godine ostao je zvanično prećutan od strane tadašnjih državnih organa. Nije pokrenuta nikakva istraga, niti su podignute optužnice protiv počinilaca. Štaviše, vlasti su nastojale predstaviti ovaj pokolj kao legitimnu akciju suzbijanja pobunjenika (komitskog pokreta). U propagandnom narativu, događaj je opravdavan tvrdnjama da se radilo o obračunu sa “kačacima i njihovim jatacima”, iako su žrtve mahom bili nezaštićeni civili, među kojima nije bilo naoružanih komita. Ovakvo reagovanje – odnosno nereagovanje – uklapa se u širi obrazac politike tadašnjeg režima prema muslimanskoj manjini. Brojni slični zločini u Sandžaku i na Kosovu tokom 1920-ih ostali su nekažnjeni, a njihovo pominjanje bilo je nepoželjno. Kada je opozicioni poslanik Kosta Novaković u beogradskoj skupštini pokušao 1921. da govori o teroru nad Albancima na Kosovu, fizički su ga napali poslanici vladajuće stranke usred parlamenta, ušutkavši kritiku. Sličnu sudbinu imale su i kasnije inicijative – vlast je nastojala da ovakve događaje zataška kako bi očuvala privid reda.
U slučaju rožajskog masakra, jedini pisani trag u to vrijeme potiče iz nezavisne štampe. Sarajevski list Pravda objavio je početkom 1925. članak pod naslovom „Rožajsko klanje“, u kojem je iznio detalje pokolja i prozvao vlasti za ćutanje Pravda je tada navela da je ovaj zločin izvršen “nešto poslije onoga u Šahovićima i Pavinom Polju” i istakla broj od 21 ubijenog muslimana, uključujući i dvoje devedesetogodišnjih staraca. Oštrim tonom, novine su osudile počinioce nazivajući ih “crnogorskim junacima” pod navodnicima – aludirajući sarkastično na kukavički čin ubijanja nemoćnih staraca, žena i djece. Međutim, ovaj glas protesta ostao je usamljen. U oficijelnim izvještajima MUP-a ili Vojske Kraljevine SHS nije bilo nikakvog osvrta na ubistva civila u Rožajama. Time je praktično poslata poruka da se ovakvi postupci prećutno odobravaju.
Jedan pokušaj da se zločin formalno prijavi došao je od strane lokalnih muslimanskih lidera. Mula Jakup Kardović, ugledni imam iz Biševa (koji je i sam učestvovao u odbrani svog sela), uputio je nakon masakra zvaničnu žalbu vlastima u Beogradu, tražeći zaštitu za Bošnjake rožajskog kraja i kaznu za krivce. Na žalost, ovaj apel je ignorisan – nikakav odgovor niti akcija nisu uslijedili od centralnih vlasti. Mula Jakup je zbog tog nastojanja stekao veliko poštovanje među sunarodnicima, ali pravde nije bilo. Tek decenijama kasnije, istoričari će rasvijetliti šta se dogodilo, dok je u doba Kraljevine ovaj zločin gurnut pod tepih.
Neposredno nakon masakra, muslimansko stanovništvo rožajskog kraja bilo je obuzeto strahom i neizvjesnošću. Mnogi su nakon ovog događaja odlučili da napuste svoje domove i isele se – nastavljen je talas iseljavanja Sandžaklija u Tursku tokom 1920-ih, podstaknut upravo ovakvim događajima i osjećajem nesigurnosti. Oni koji su ostali, uglavnom su se povukli u veće gradove ili su živjeli pod pritiskom i diskriminacijom. Država nije pružila nikakvu odštetu porodicama žrtava niti izrazila saučešće. Naprotiv, ambijent je bio takav da su se Bošnjaci osjećali kao građani drugog reda – politika etničkog čišćenja nastavila se suptilnijim sredstvima (administrativnim mjerama, kolonizacijom, pritiscima za promjenu vjere i sl.).
Što se tiče pravnog epiloga, nikakva sudska istraga nije vođena 1924-25. po pitanju “Rožajskog klanja”. Nijedan od počinilaca nije izveden pred sud u Kraljevini SHS. Štaviše, glavni akteri su, kao što je pomenuto, nastavili karijere – Zarija Joksimović je postao poslanik, a i drugi su ostali uticajni u svojim sredinama. Tek poslije Drugog svjetskog rata, kada je uspostavljena nova vlast (komunistička Jugoslavija), neki od izvršilaca doživjeli su kaznu, ali ne institucionalnu nego revolucionarnu. Zarija Joksimović je kao istaknuti kolaboracionist i ratni zločinac lociran i likvidiran od strane novih vlasti 1945. – ubili su ga partizani na Kosovu (prema svjedočenju oficira OZN-e Dragiše Bućkovića, koji je bio egzekutor). Isti partizanski oficir naveo je da je tada pogubljen i Mula Jakup Kardović, što govori o složenosti kasnijih odnosa – i pojedini bošnjački lideri iz rata bili su uklonjeni, iako su branili svoj narod, jer su se našli na pogrešnoj strani nove ideologije.
Formalne rehabilitacije žrtava masakra iz 1924. nikada nije bilo u pravnom smislu. Za razliku od nekih drugih istorijskih nepravdi, nije donesena sudska ili politička odluka koja bi poništila eventualne optužbe (u ovom slučaju ih nije ni bilo) ili makar simbolično pružila satisfakciju potomcima stradalih. Dugo vremena o ovom događaju se malo govorilo; tokom socijalističkog perioda Jugoslavije teme međunacionalnih zločina iz prošlosti bile su potiskivane zarad “bratstva i jedinstva”. Tek s kraja 20. i početkom 21. vijeka, istina o rožajskom masakru 1924. počinje da izlazi na vidjelo kroz rad istoričara i publicista. U novije vrijeme bošnjačke organizacije u Crnoj Gori pozivaju vlast da zvanično prizna i osudi ovaj zločin, slično kako se traži i za Šahovićki masakr, ali do 2025. takva deklaracija još nije usvojena.
Savremeni istoričari i analitičari svrstavaju “Rožajsko klanje” u širi kontekst državnog terora nad muslimanima u periodu između dva svjetska rata. Historijska studija dr. Hakije Avdića (“Položaj Muslimana u Sandžaku”, 1991) detaljno opisuje ovaj događaj, navodeći da je “zločin od 12. decembra 1924. odranije pripreman i bio dio strategije istrebljenja Muslimana iz Sandžaka”. To potvrđuje da masakr nije bio stihijski, već u skladu sa ekstremističkim planom lokalnih vlastodržaca, prećutno tolerisanih od vrha države. I crnogorski historičar Šerbo Rastoder, u svojim radovima o Sandžaku između dva rata, ubraja pokolj u Rožajama (uz Šahoviće) među najveće zločine nad civilima u mirnodopskoj Kraljevini SHS, ističući da nikakva pravda nije zadovoljena.
Lokalno stanovništvo rožajskog kraja dugo je pamtilo ovaj događaj kroz usmena predanja. Tek nakon raspada SFRJ, počinju se objavljivati članci i knjige koji otvoreno govore o 1924. godini. Primjera radi, Fadil Kardović je 2013. objavio feljton o mula Jakup ef. Kardoviću, gdje opisuje “Rožajsko klanje” i navodi poimence vođe napada i sela stradanja. Novinar i publicista Harun Crnovršanin 2018. godine objavio je istraživanje “Crnogorski zločini u rožajskom kraju” u kojem je, koristeći i svjedočenja potomaka, rekonstruisao tok pokolja i sudbine žrtava (među njima i uglednog trgovca Salka Murića, ubijenog 1918, i njegovog rođaka stradalog 1924). O zločinu su pisali i portali i časopisi bošnjačke dijaspore – npr. list Damar 2014. opisuje ovaj masakr kao “kaznenu ekspediciju” koja je zvanično prećutana i neistražena od strane države. U javnom diskursu Crne Gore, događaji u Šahovićima i Rožajama 1924. godine pominju se zajedno kao simbol stradanja Bošnjaka, te se povremeno postavljaju pitanja društvene i moralne rehabilitacije žrtava.
Masakr nad muslimanima u Rožajama 12. decembra 1924. predstavlja jedan od najtragičnijih događaja u historiji rožajskog kraja. Osim što je značio gubitak nedužnih života i egzodus preostalih bošnjačkih porodica, on oslikava širu sliku sistematskog nasilja nad manjinskim zajednicama u ranim godinama jugoslovenske države. Ovaj zločin je, zajedno sa Šahovićima, postao dijelom kolektivnog pamćenja Bošnjaka Sandžaka kao opomena koliko daleko mogu otići međunacionalna mržnja i nepravda kada država zakaže u zaštiti svojih građana. Danas, gotovo jedan vijek kasnije, istoričari i potomci žrtava nastoje da otrgnu od zaborava istine o “Rožajskom klanju”, u nadi da će se kroz priznavanje ovih zločina graditi trajni mir i povjerenje među narodima.
Literatura / izvori:
-
Hakija Avdić: Položaj Muslimana u Sandžaku (Sarajevo, 1991).
-
Sarajevska Pravda, br. 13 od 17.1.1925. – članak “Rožajsko klanje”.
-
Fadil M. Kardović: feljton “Sandžački gazija Mula Jakup-efendija” (Bosnjaci.net, 2013).
-
Harun Crnovršanin: “Crnogorski zločini u Rožajskom kraju – Slučaj ubistva Salka Murića (1918)” (kosovapersanxhakun.org, 2018).
-
Časopis Damar, br. 13/2014 – članak o pokoljima 1924. (Udruženje građana porijeklom iz Sandžaka).
-
Osvrt.me: “98 godina od zločina Zarije Joksimovića u Rožajama” (12.12.2022).