Roman Monah Hokaj Vuka Draškovića donosi jednu od najintrigantnijih i najmučnijih fikcionalnih interpretacija opsade Sarajeva. U njegovom središtu nalazi se Simon Olujić, zvani Hokaj — snajperista specijalne jedinice državne bezbjednosti, čovjek koji u ratnom bezumlju gubi ne samo moral i identitet, već i vlastitu dušu.
Draškovićev pripovjedač predstavlja hladan mehanizam zločina, oličenje onoga što autor naziva “Sarajevo safarijem”, praksom u kojoj se smrt pretvara u sportsku zabavu, a ljudski život svede na metu kroz nišan.
Roman odmah uranja čitaoca u atmosferu potpunog moralnog rasula. Hokaj opisuje kako je regrutovan u jedinicu čiji je zadatak nazivan “čišćenjem grada”, eufemizmom za ubijanje civila. U maglovitim decembarskim danima 1993. godine, na nišanu mu se našla osoba s kantom u ruci, obučena u bundu i sa šubarom. U sumaglici nije razaznavao ko je, niti je li pored nje dijete. “Meni je to, ionako, bilo svejedno”, izgovara lik, u rečenici koja se urezuje poput metka — rečenici koja otkriva potpunu dehumanizaciju čovjeka koji ubija bez trunke osjećaja.
Nakon opaljenog hica, kanta se otkotrljala prema Sebilju, a dijete je palo preko tijela. Hokaj puca još jednom. Tek mnogo kasnije shvata da je ubio dvoje najbližih — bivšu ljubav Amru Fejzović i njihovog šestogodišnjeg sina Jugoslava. Njihova imena čuje tokom gozbe organizirane za visoke ratne zvaničnike, kad neko uključuje Radio Sarajevo i čita spisak ubijenih civila. Granice fikcije tada se brišu, a ratno zlo dobija najintimniji, najtragičniji oblik.
U sljedećim scenama roman otkriva potpunu eksploziju unutrašnjeg pakla. Hokaj, u naletu očaja i samomržnje, napada generala i odgriza mu dio uha. Odveden je u podrum Pala, gdje ga pregleda psihijatar — nekadašnji profesor sarajevskog univerziteta. Dijagnoza “najtežeg paranoidnog poremećaja ličnosti” služi kao štit, način da se počinilac sakrije od odgovornosti i skrajne u instituciju, a ne u sudnicu.
Olujić ostatak rata provodi u zatvorenoj ustanovi u Beogradu, pod nadzorom službe, pod sedativima i elektrošokovima — u sistemu koji ga je prvo stvorio, a zatim pokušao izbrisati.
Tek nakon rata pred njega stiže optužnica Haškog tribunala. “Zbog nekoliko desetina ubijenih civila u Sarajevu, među kojima je bilo i djece, za zločine protiv čovječnosti optužujemo Simona Olujića, zvanog Hokaj…”. To je trenutak kada se fikcija sudara s neizbježnom historijom — trenutak suočavanja sa zločinom koji je, uprkos svim pokušajima zataškavanja, našao put do pravde.
Draškovićev roman prikazuje kako rat ne razara samo žrtve nego i same počinioce, pretvarajući ih u obrise ljudi, fragmente identiteta bez moralnog kompasa. Monah Hokaj nije samo priča o snajperisti — to je upozorenje o tome kako ideologija, manipulacija i ratna propaganda mogu pretvoriti čovjeka u oružje, a potom ga baciti u prostor bez povratka. Priča snajperiste koji je, držeći Sarajevo na nišanu, ubio i vlastito dijete, ostaje jedno od najpotresnijih književnih svjedočanstava o opsadi grada i o tome koliko duboko rat može uniziti ljudsko biće.
Izvori: Drašković, Vuk: Monah Hokaj, Beograd, 2023.