Autor Suad K Zoranić
Pojam Malisori (alb. Malësorë, što znači „gorštaci“ odnosno „brđani“) odnosi se na tradicionalna albanska plemena nastanjena u planinskoj oblasti sjeverne Albanije i Crne Gore poznatoj kao Malesija. Najveća među tim bratstvima bila su Kelmendi (Klimenti) i Škrelji, čiji su se ogranci tokom osmanskog perioda naseljavali i u sandžačkom regionu. Krajem 17. i početkom 18. vijeka, usljed ratova i osmanske demografske politike, zabilježene su značajne migracije Malisora prema Sandžaku. Godine 1700. osmanske vlasti su, pokušavajući obuzdati pobunjenička plemena, protjerale oko 251 porodicu (blizu 2.000 ljudi) plemena Kelmendi na Peštersku visoravan.
Opšte je poznato da su u bunama protiv turskih vlasti najčešće zajednički nastupala crnogorska i albanska plemena. Albanska plemena su, počev od 16. i tokom 17. stoljeća, naročito dok su bila hrišćanska, „predstavljala kičmu otpora balkanskih naroda turskim osvajačima“. Da su to bili ozbiljni pokreti svjedoči podatak da je beglerbeg Rumelije 1681. godine krenuo s 6.000 vojnika kako bi ugušio pobunjene Arbanase.
O prisutnosti brojnih katolika na crnogorsko-albanskim prostorima postoje brojni podaci. Crnogorska i albanska plemena imala su tada mnogo zajedničkog, osobito kada je riječ o egzistencijalnim pitanjima, pa su u turskim vlastima vidjela zajedničkog neprijatelja. Glavno zanimanje im je bilo stočarstvo, a mnoge običaje, pa čak i religiju, dijelili su tokom gotovo čitavog 17. stoljeća. Težak život, oskudica i prirodni uslovi koji nisu mogli osigurati egzistenciju, često su ih tjerali na bune i nemire.
Piperi i Bjelopavlići – katolici do 1610. godine
Za 17. stoljeće u Crnoj Gori karakteristične su pojačane aktivnosti pravoslavne crkve na širenju pravoslavlja među crnogorskim plemenima, što je imalo izuzetne rezultate. Sima Milutinović navodi da je cetinjski vladika Ruvim preveo u pravoslavlje Kuče, Drekaloviće i Bratonožiće, tako da je „iz tih plemena malo ko ostao katolik“. Prema njegovim riječima, 1635. godine u Zeti i Morači nije bilo više od hiljadu katolika, a oko 200 Bjelopavlića ostalo je u katoličkoj vjeri. Piperi, koji su 1610. godine još bili katolici, već sredinom 17. stoljeća prelaze u pravoslavlje. Govoreći o tom vremenu, Andrija Bogdani zapisuje: „Pravoslavni su isto toliko protivnici katolika koliko i Turci…“
Sasvim je izvjesno da su akcije pravoslavne crkve u Crnoj Gori imale za cilj i suzbijanje dalje islamizacije Crnogoraca. O tome postoje brojni podaci, naročito iz kasnijeg perioda, među siromašnijim slojevima muslimanskog stanovništva. Iako usporen, proces islamizacije je postojao i u 17. stoljeću. Tako je 1619/1620. godine oko 6–7.000 ljudi oko Sutjeske i 90 porodica Bjelopavlića primilo islam. U prizrenskoj oblasti tada je s katoličanstva na islam prešlo oko 3.000 lica, a Petar Mašarek obavještava Rimsku kuriju 1624. godine da dvije trećine stanovništva Bosne čine muhamedanci.
U to vrijeme, na teritoriji današnje Srbije muslimani su činili brojno, u gradovima čak i većinsko stanovništvo. U izvještaju Frana Leonardija iz 1640. godine navodi se da u Skadru i okolini živi 20.000 katolika, ali da „nemaju biskupa, pa nije čudo što su Markovići primili islam, ne mogavši više podnositi dazbine i terete“.
Islamizacija primorja i povratak Kelmenda
Tokom 17. stoljeća Primorje je imalo specifičnu situaciju u pogledu islamizacije. U južno-jadranskim gradovima ona je bila izraženija. Navodi se da je 1631. godine, za potrebe tamošnjeg muslimanskog stanovništva, crkva Sv. Marije iznad Bara pretvorena u džamiju. Nakon mletačkih napada 1649. godine, katoličko stanovništvo Bara bilo je izloženo velikim stradanjima. Od 5.000 barskih katolika, 1663. godine ostalo ih je svega 2.000 – mnogi su poginuli, izbjegli, ili su primili islam i pravoslavlje. Prema tadašnjim podacima, čak je i bajraktar (vođa) plemena Kelmendi prešao na islam i obećao da će i svoj narod pokrstiti u novu vjeru.
Većina prognanih Kelmenda pokušala je kasnije da se vrati u svoj zavičaj – poznato je da su 1705. godine uspjeli probiti osmansku blokadu, a 1711. godine organizovali su veliki oružani pohod na Pešter kako bi povratili preostale saplemenike.
Islamizacija i slavizacija u Sandžaku
Oni Kelmendi koji su ostali u Sandžaku postepeno su primili islam, tako da su početkom 19. vijeka već bili potpuno islamizirani. Istovremeno su napustili albanski jezik i vremenom preuzeli lokalni južnoslavenski govor, postavši slavofoni – govorili su bosanski/srpski jezik. Sličan proces dogodio se i s plemenom Škrelji, koje se poslije 1700. godine doselilo u Sandžak (preko Rugove na Kosovu) i u 18. vijeku prešlo na islam. Tokom narednih generacija, i oni su asimilirali slavenski jezik i kulturu. Posljedica toga jeste da se danas većina potomaka Škrelja i Kelmenda u Sandžaku smatra Bošnjacima islamske vjere i južnoslavenskog jezika. Manji dio malisorskih doseljenika ostao je u hrišćanstvu i s vremenom se utopio u pravoslavno stanovništvo – primjer je porodica Ćilerdžić, potomci plemena Škrelj koji su zadržali hrišćansku vjeru.
Primjeri porodica malisorskog porijekla u Tutinu i Novom Pazaru
Prekići i Ćope (selo Dolovo, općina Tutin)
U selu Dolovo na Pešterskoj visoravni (općina Tutin) i danas žive potomci plemena Škrelji. Prema antropogeografu Milisavu Lutovcu (1957), u Dolovu postoji pet kuća porodice Prekić, porijeklom od Škrelja. Njihovi preci su se među prvima naselili u Dolovo, najprije u zaseoku Debeljak, a kasnije u dijelovima Čardačine i kod brda Glavica. Prezime Prekić vjerovatno potiče od albanskog imena Preka (skraćeno od Prenk – Franjo), što ukazuje na katoličko nasljeđe. Porodica je vremenom prešla na islam i danas se smatra dijelom bošnjačkog stanovništva Dolova. Jedan ogranak iselio se krajem 19. vijeka u Toplicu – porodica Ćulafić (kasnije Milić) iz sela Zdravinje kod Prokuplja vodi porijeklo od dolovskih Prekića i smatra ih rođacima. Ta grana je prešla u pravoslavlje i danas slavi krsnu slavu Svetog Nikolu (NikoljdAN), dok su njihovi rođaci na Pešteri potpuno islamizirani.
Pored Prekića, u dolovskom i okolnim pešterskim selima žive i porodice Ćope, bliski srodnici Prekića. Lutovac navodi da se ogranci iste porodice nalaze u Boljarima i Dolićima. I oni vuku porijeklo od plemena Škrelj. Danas su Ćope, kao i Prekići, muslimani i Bošnjaci, ali čuvaju sjećanje na svoje malisorske pretke.
Prdonjići, Nikići, Nikolići i Milosavljevići (selo Rajetiće, općina Novi Pazar)
Selo Rajetiće u općini Novi Pazar naseljeno je porodicama malisorskog porijekla iz plemena Kelmendi. Prema istraživanju Petra Ž. Petrovića (Raška, 2010), u Rajetićima su zabilježene četiri porodice takvog porijekla: Prdonjići, Nikići, Nikolići i Milosavljevići. Svaka ima po dvije kuće, a sve slave krsnu slavu Svetog Stefana. Po narodnom predanju, to su „posrbljene Klimente“ – potomci albanskog plemena Klimenti (Kelmendi). Potpuno su se integrisali u srpsku zajednicu: pravoslavne su vjere i govore srpskim jezikom. Njihova prezimena izvedena su od imena predaka (npr. Nikić/Nikolić od Nikola, Milosavljević od Milosav), što ukazuje da su već tada bili kršteni. Moguće je da su prešli u pravoslavlje u 18. ili ranom 19. vijeku i kao hrišćani naselili Rajetiće. Danas su potpuno srpskog identiteta, ali se putem usmene predaje pamti da potiču „od Klimenata“.
Slavska tradicija i vjersko-etnička transformacija
Porodice malisorskog porijekla u Sandžaku predstavljaju vrijedan primjer vjersko-etničke transformacije. Krsna slava, tradicionalni pravoslavni običaj posvećen porodičnom svecu, postala je obilježje onih rodova koji su prihvatili pravoslavlje. Kod malisorskih porodica slava svjedoči o procesu konverzije i asimilacije – tako rodovi iz Rajetića koji slave Svetog Stefana vjerovatno potiču od zajedničkog pretka koji je, po dolasku među Srbe, uzeo tog sveca za porodičnog zaštitnika. S druge strane, porodice Prekić i Ćope, koje su prihvatile islam, ne slave krsnu slavu, dok njihovi rođaci Milići u Srbiji slave Nikoljdan, što pokazuje prilagođavanje običajima većinskog naroda.
Proces etničke transformacije ovih porodica bio je postepen. Prvobitno katolički ili bogumilski Malisori iz Malesije, naseljavajući nova područja, prihvatali su islam u većinski muslimanskoj sredini (kao na Pešteri) ili pravoslavlje u srpskoj sredini. Tako su Prekići i Ćope postali dio bošnjačkog korpusa, izgubili albanski jezik i prešli na bosanski, dok su Malisori u pravoslavnim krajevima postali Srbi. Iako su kroz vijekove izgubili posebna plemenska obilježja, njihovo porijeklo i danas živi kroz porodična predanja, arhivske zapise i etnološka istraživanja.
Reference: U pripremi ovog teksta korišteni su akademski i istorijski izvori koji svjedoče o prisustvu i nasljeđu Malisora u Sandžaku. Među ključnim referencama su radovi Jovana Tomića o Kelmendima na Pešteru, etnografska studija Milisava Lutovca (Rožaje i Štavica, SANU 1957), te zbornik Petra Ž. Petrovića Raška (2010), kao i podaci Ejuba Mušovića. Dodatno su konsultovani podaci online arhiva porodične genealogije (projekat Poreklo.rs), kao i zapisi iz usmene tradicije prenešeni putem lokalnih historiografskih članaka. Ovi izvori jednoglasno potvrđuju bogato, ali dugo skrivano poglavlje o malisorskim (albanskim) korijenima dijela srpskih i bošnjačkih porodica u Crnoj Gori i Sandžaku, što današnjem naučnom i kulturnom pogledu na region daje dodatnu dubinu i kompleksnost.