Piše Suad K Zoranić
Ime Sulejman ef. Pačariz ostalo je duboko urezano u kolektivno pamćenje Bošnjaka Sandžaka kao simbol otpora, samoodbrane i borbe za goli opstanak. U vremenu kada muslimanski narod nije imao ni državu, ni vojsku, ni zakonsku zaštitu, Pačariz se izdigao kao prirodni vođa – ne po funkciji, već po nuždi.
Prema istraživanjima dr. Šemsudina Hadrovića, bratstvo Pačariz izvorno je nosilo prezime Havadža (Hodžić), koje u osmanskoj tradiciji označava učenog čovjeka i vjerskog autoriteta. Zbog teškog prijestupa jednog istaknutog pripadnika bratstva, Osmansko carstvo je izreklo kolektivnu kaznu – izopćenje i prisilnu promjenu prezimena u Pačariz (tur. paçariz – zlodjelo, raskid, nered). Kazna koja je trebala izbrisati ugled porodice, kroz vrijeme je postala ime koje simbolizira istrajnost i otpor, a u 20. stoljeću – borbu za opstanak bošnjačkog naroda.
Ibrahim ef. Pačariz Biočak – ubistvo koje je stvorilo vođu
Otac Sulejmana ef., Ibrahim ef. Pačariz, bio je ugledni imam, alhamijado pisac i kulturni preporoditelj Bošnjaka Sandžaka. Njegovo ubistvo 21. augusta 1921. godine od strane četnika Kosta Pećanac predstavlja jedan od najsvirepijih zločina nad bošnjačkom vjerskom i intelektualnom elitom tog vremena.
Nakon džuma-namaza u Brodarevu, Ibrahim ef. je uhapšen, sproveden kroz čaršiju i ubijen u Podjasenu. Prema historiografskim zapisima, nad njim je izvršen čin krajnje okrutnosti – dok je učio šehadet, proboden je grabovim kolcem i prikovan za zemlju, a njegovo tijelo je danima ostavljeno da leži kao opomena narodu.
Taj zločin nije bio samo lična tragedija – bio je jasna poruka Bošnjacima Sandžaka. U trenutku ubistva oca, Sulejman ef. Pačariz bio je vojni imam. Njegov povratak u Sandžak bio je jednako opasan kao i sudbonosan – i sam je bio meta likvidacije, iz koje se spasio bijegom pod kišom metaka.
Nakon balkanskih ratova i stvaranja Kraljevine SHS, Sandžak je postao prostor sistemskog nasilja nad muslimanima. Četničke formacije, često uz prešutnu podršku države, vršile su ubistva, pljačke i silovanja. Kulminacija tog nasilja bio je genocid u Šahovićima i Pavinom Polju 1924. godine, bez ikakve kazne za počinioce. U takvom ambijentu, Pačariz je postajao prirodni oslonac naroda.
Po izbijanju Drugog svjetskog rata, Sulejman ef. Pačariz vraća se u Sandžak. Prema autorima Harunu Crnovršaninu i Nuru Sadikoviću, to putovanje gotovo je identično onom iz 1921. godine – i tada i sada, nad njim je planirana likvidacija.
Četnici su postavili zasjedu u kanjonu Lima, znajući da se nalazi u autobusu Prijepoljca Ilijaza Čičića. Kada je ugledao naoružane ljude, Pačariz je razbio prozor i iskočio iz autobusa. Sa stijene visoke oko 20 metara bacio se u Lim, roneći se sakrio u duboki vir i ostao prikriven pod žilama uz obalu, dok su za njim ispaljivani rafali.
Kada se pucnjava utišala, izašao je iz rijeke, probio se kroz šumu i gudure i stigao pod planinu Jadovnik. Te noći sklonio se u selo Mrčkovinu, u kući porodice Adilović, a već sutradan nastavio prema Hisardžiku. U narodu je ostao zapamćen i uzvik koji se tih dana širio Sandžakom:
„Pačarize, crna vrata, miči vojsku s Kolovrata!“
Odmah po dolasku u Hisardžik, Pačariz započinje organizaciju bošnjačkog naroda prijepoljskog kraja. Prijepoljskim prvacima tada jasno poručuje:
„Braćo, ja sam uvjeren da je Sandžak u planu da se zapali i razori. Zato ustanimo, braćo, u ime Allaha dž.š., da branimo naša sela i gradove.“
Okupacija Sandžaka i formiranje Muslimanske milicije
Njemačke snage okupirale su Sandžak sredinom maja 1941. godine, a potom ga predale Nezavisna Država Hrvatska, koja je pokazivala ambiciju trajnog prisvajanja teritorije. Ustaške jedinice raspoređene su u Prijepolju, Sjenici, Novom Pazaru, Pljevljima i Priboju, dodatno produbljujući strah među stanovništvom.
U tim okolnostima, sredinom 1941. godine formirana je Muslimanska milicija, sa sjedištem u Hisardžiku, a Sulejman ef. Pačariz staje na njeno čelo. Prema Mustafi Memiću, prvo jezgro činilo je oko 40 boraca, koji su kasnije postali okosnica jače odbrambene formacije.
Ključno pitanje bilo je naoružanje. Pačariz se u Sjenici savjetuje s Hasan-aga Zvizdić, nakon čega se ljudi šalju na Kosovo – u Peć i Istok – po oružje. U organizaciji odbrane sarađuje sa Selimom Jukovićem, Isom Sadikovićem, Ćamilom Hasanagićem, Ćamilom Prašovićem, Seferom Tarićem, Džemailom Koničaninom i Aćif ef. Hadžiahmetović.
U isto vrijeme, Pačariz se pojavljuje i kao politički predstavnik naroda. Kao potpisnik Memoranduma delegacije muslimana Sandžaka od 7. jula 1941. godine, upućenog maršalu Mustafa Fevzi Çakmak, traži pripojenje Sandžaka Bosni i Hercegovini i upozorava na katastrofalne posljedice podjele Sandžaka između Srbije i Crne Gore.
U Memorandumu se ne pominje NDH, što jasno pokazuje da Pačarizovo djelovanje nije bilo ideološko, već isključivo usmjereno na zaštitu bošnjačkog naroda.