Nova međunarodna genetska studija objavljena u prestižnom časopisu Nature Human Behaviour ponovo je otvorila jedno od najosjetljivijih istorijskih pitanja Balkana: odakle potiču Albanci i kakva je njihova veza sa drevnim stanovništvom zapadnog Balkana, Ilirima i Dardancima.
Studija pod nazivom “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”, objavljena 4. maja 2026. godine, djelo je istraživačkog tima koji je predvodio Leonidas-Romanos Davranoglou, zajedno sa Albanom Laukom, Arisom Aristodemouom, Zoltánom Marótijem, Gjergjem Bojaxhijem, Ardianom Muhajem, Iliom Mikerezijem, Davidom Wesolowskim, Brianom D. Josephom i Alexandrosom Heraclidesom.
Riječ je o jednom od najobimnijih genetskih istraživanja o porijeklu Albanaca do sada. Naučnici su analizirali više od 6.000 drevnih genoma iz zapadne Evroazije, uz 74 nova DNK uzorka savremenih etničkih Albanaca iz svih glavnih dijalekatskih grupa – Gega i Toska, uključujući Albance iz Albanije, Kosova, Sjeverne Makedonije, Crne Gore i Grčke.
Albanci kao “paleo-balkanska” populacija
Prema rezultatima studije, savremeni Albanci pokazuju snažan genetski kontinuitet sa drevnim stanovništvom zapadnog Balkana iz bronzanog i gvozdenog doba. Upravo te populacije se u istorijskim i arheološkim raspravama najčešće povezuju sa Ilirima i Dardancima.
Istraživači procjenjuju da 68 do 84 odsto genetskog nasljeđa današnjih Albanaca potiče od tih drevnih balkanskih populacija. Do ranog srednjeg vijeka, oko 800–900. godine, albanski genetski profil već je imao prepoznatljiv “paleo-balkanski” karakter, koji se održao do današnjih generacija. To znači da se, prema ovoj studiji, osnovna genetska struktura Albanaca formirala mnogo prije prvih sigurnih pisanih pomena Albanaca u srednjovjekovnim izvorima.
Mala osnivačka populacija i izolacija
Jedan od važnih zaključaka studije jeste da su preci današnjih Albanaca potekli od relativno male osnivačke populacije, procijenjene na oko 8.000 do 11.000 ljudi. Genetski podaci ukazuju da je ta populacija vijekovima živjela relativno izolovano, najvjerovatnije u planinskim oblastima. Naučnici zato kao moguću protoalbansku pradomovinu izdvajaju prostor sjeverne Albanije, jugozapadnog Kosova i dijelova zapadne Sjeverne Makedonije. To područje istorijski se nalazi između zona koje se povezuju sa ilirskim i dardanskim plemenskim zajednicama.
Slovenski uticaj znatno manji nego kod susjednih naroda
Posebnu pažnju u regionu izazvao je dio istraživanja koji se odnosi na slovenske migracije. Prema modelima iz studije, današnji Albanci imaju oko 10 do 20 odsto istočnoevropskog, odnosno slovenskog genetskog uticaja. Taj procenat je znatno manji nego kod susjednih balkanskih populacija. Kod Srba, Hrvata i Crnogoraca, prema navodima istraživanja, udio istočnoevropskog genetskog uticaja kreće se u širem rasponu od 40 do 86 odsto, zavisno od regije i korištenog modela. Najveći slovenski uticaj kod Albanaca registrovan je u oblastima uz albansko-crnogorsku granicu i na sjeveroistoku Albanije, gdje je kroz vijekove postojao intenzivniji kontakt albanskog i slovenskog stanovništva.
Gegi i Toski imaju zajedničku srednjovjekovnu osnovu
Studija obuhvata i glavne albanske dijalekatske grupe – sjeverne Gege i južne Toske. Iako su se njihovi govori kroz vrijeme razvijali različito, genetski podaci pokazuju da obje grupe potiču iz iste srednjovjekovne populacione osnove. To je za naučnike važan podatak, jer ukazuje da podjela na Gege i Toske nije nastala iz potpuno različitih bioloških populacija, već iz kasnijih jezičkih, geografskih i društvenih procesa.
Prvi drevni DNK dokaz o Romima u Evropi
Jedno od najzanimljivijih otkrića odnosi se na tri osobe pronađene na lokalitetu Barč u južnoj Albaniji. Njihova DNK pokazuje južnoazijsko porijeklo povezano sa precima današnjih Roma. Istraživači navode da bi to mogao biti najstariji poznati drevni DNK dokaz prisustva Roma u Evropi. Ovo otkriće je posebno važno jer baca novo svjetlo na rane migracije Roma prema evropskom prostoru.
Neobična veza sa Roopkundom u Indiji
Studija pominje i neobičan slučaj jednog srednjovjekovnog skeleta pronađenog kod jezera Roopkund u Indiji. Ta osoba pokazuje genetsku bliskost sa današnjim Grcima, ali dijeli i određene DNK segmente sa srednjovjekovnim i savremenim Albancima. Autori oprezno navode mogućnost da je riječ o osobi povezanoj sa balkanskim, možda i albanskim zajednicama u grčkom prostoru, ali ističu da je za takve zaključke potrebno još dokaza.
Genetika ne dokazuje jezik
Iako studija jača tvrdnju o dugom biološkom kontinuitetu Albanaca na Balkanu, autori izričito upozoravaju da se genetika ne smije poistovjetiti sa jezikom. DNK može pokazati ko je sa kim biološki povezan, ali ne može sama dokazati kojim su jezikom govorili drevni Iliri, Dardanci ili druge balkanske populacije. Zato pitanje da li je albanski jezik direktni nasljednik ilirskog, dardanskog, tračkog ili neke druge stare balkanske jezičke grane i dalje ostaje otvoreno za lingviste, arheologe i istoričare.
Nauka protiv političkih zloupotreba
Iako su rezultati studije izazvali veliko interesovanje, posebno u Albaniji, Kosovu i među Albancima u regionu, naučnici upozoravaju da se genetski podaci ne smiju koristiti za nacionalistička nadmetanja. Balkan je prostor složenih migracija, miješanja, osvajanja i kulturnih promjena. Genetika može pomoći da se bolje razumije prošlost, ali ne može sama dati konačan odgovor o identitetu jednog naroda. Ova studija, međutim, donosi važan naučni zaključak: savremeni Albanci predstavljaju jednu od populacija Balkana sa izraženim kontinuitetom prema drevnim zapadnobalkanskim zajednicama, uz manji slovenski uticaj nego kod većine susjednih naroda.