Heroji iz Sandžaka na prvim linijama fronta
Piše: Esad Rahić
U jednoj od najtragičnijih, ali i najheroiskijih epizoda srpske istorije — odbrani Beograda oktobra 1915. godine — rame uz rame s pripadnicima srpske vojske borili su se i Bošnjaci iz Sandžaka. Više od hiljadu njih položilo je živote braneći prijestonicu od nadmoćnih njemačko-austrougarskih trupa pod komandom feldmaršala Augusta fon Mackensena.
Bošnjaci su činili Treći i Četvrti bataljon Desetog kadrovskog puka Prvog poziva, jedinice koja je slovila za najelitniju formaciju u odbrani Beograda. Ovaj puk, formiran u Ibarskoj divizijskoj oblasti sa sjedištem u Novom Pazaru, predvodio je potpukovnik Miloje Momčilović, dok je komandant Trupa odbrane Beograda bio general Mihailo Živković Gvozdeni.
Kada je u rat ušlo Osmansko carstvo, a Srbija se suočila s ozbiljnim nedostatkom ljudstva, odlučeno je da se mobilizuju i muslimani iz tzv. “novih teritorija”. Među njima su Bošnjaci iz Sandžaka pokazali najveći odziv i lojalnost.
Od 5. do 9. oktobra 1915. godine vođene su žestoke borbe za svaku ulicu Beograda. Treći bataljon, sastavljen od sandžačkih Bošnjaka, poslat je na najkritičnije položaje — Dunavski kej i centar grada. Uprkos velikim gubicima, borili su se do posljednjeg čovjeka.
Kaplar Šemso Midović iz sela Gonja kod Sjenice komandovao je odbranom barikade između Narodnog pozorišta i Narodnog muzeja — simboličnog “beogradskog Termopila”. Njegov odred odolio je nadmoćnom neprijatelju sve dok posljednji borac nije pao.
Slikar i učesnik borbi, đak-narednik Bogosav Vojinović Pelikan, zapisao je:
“Dva bataljona Desetog puka, novi naši borci muslimani iz Sandžaka, pokazali su se dostojnim srpskog oružja. Njihova barikada kod Uprave fondova, ispred Pozorišta, najduže se opirala Austrijancima.”
Posebno se istakao Ševket Halilović iz Kladnice kod Sjenice, komandant ratnog čamca “Pobjeda”. Sve do svoje smrti vodio je borbe na Dunavu, pomažući opskrbu srpskih položaja pod neprekidnom paljbom. Poginuo je jurišajući na njemačke linije, ostavivši iza sebe priču o neustrašivosti koja se i danas prepričava.
Predanje iz Sandžaka govori da je spomenik Neznanom junaku na Avali zapravo podignut nad posmrtnim ostacima Bošnjaka Sulejmana Balića iz Duge Poljane kod Sjenice, koji je poginuo 15. oktobra 1915. tokom povlačenja srpske vojske. Istraživanja srpskog vojnog istoričara Branka Bogdanovića potvrdila su da su nađeni ostaci vojnika koji je nosio rusko oružje tipično za Deseti kadrovski puk, što dodatno učvršćuje vjerovanje o sandžačkom porijeklu tog junaka.
Procjenjuje se da je najmanje 1.500 Bošnjaka učestvovalo u odbrani Beograda, od čega je više od hiljadu poginulo. Njihova imena nikada nisu upisana u istorijske udžbenike, niti postoji spomen-ploča koja bi podsjećala Beograđane na žrtvu mladih Sandžaklija.
“Zar ovi hrabri i mladi ljudi ne zaslužuju da se bar jednom pločom u centru Beograda, na Dunavskom keju ili Adi Ciganliji, oda priznanje za njihovu žrtvu?”, pita se autor.
Više od jednog vijeka kasnije, junaci iz Sandžaka koji su branili Beograd ostaju u sjenci istorije — bez ulice, kasarne ili škole koja nosi njihovo ime. A upravo su oni, rame uz rame sa saborcima, stali u odbranu grada i pali kao pravi heroji.