Piše: Redakcija Sandžak Danas
Istorija Balkana često se predstavlja kroz herojske narative, ali iza tih priča neretko ostaju prećutane sudbine onih koji nisu imali glas. Jedna od takvih epizoda jeste legenda o haremu vojvode Milenka Stojkovića, koja se u srpskoj istoriografiji često prepričava kao anegdota, gotovo romantičarska epizoda iz burnog vremena Prvog srpskog ustanka.
Međutim, iz ugla današnjeg čitaoca, posebno nas u Sandžaku, ova priča zahteva ozbiljniji i odgovorniji pristup. Prema istorijskim zapisima, nakon osvajanja turskog utvrđenja u Ramu na obali Dunava, Milenko Stojković je iz harema tadašnjeg komandanta zarobio nekoliko žena i formirao sopstveni harem. Navodi se da ih je prethodno preveo u pravoslavnu veru.
U javnosti se te žene često nazivaju „Turkinjama“. Međutim, važno je naglasiti da pojam „Turkinja“ u to vreme nije nužno označavao etničku pripadnost, već versku i političku pripadnost Osmanskom carstvu. Mnoge od tih žena bile su muslimanke sa ovih prostora – dakle, po današnjem razumevanju, bošnjačke žene, koje su se zatekle u vihoru ratnih sukoba.
Nakon poraza osmanskih snaga u Beogradu 1807. godine, mnoge muslimanske porodice ostale su bez zaštite – žene su postajale udovice, a deca siročad. Zabeleženo je da je deo njih organizovano prevožen lađama prema unutrašnjosti Osmanskog carstva. Međutim, prema predanju, Milenko je te lađe presretao u Poreču na Dunavu, gde je imao svoje utvrđenje, i među putnicima birao najlepše devojke i žene, kojima je „dopunjavao“ svoj harem.
Zapisi navode da je ukupan broj žena u njegovom haremu dostizao oko 42. Ova epizoda se u nekim izvorima predstavlja gotovo kao kuriozitet – kao dokaz vojvodine moći i uticaja. Ali kada se izmaknemo od romantizovane interpretacije, ostaje pitanje: kakva je bila sudbina tih žena? Da li su bile ratni plen? Da li su imale izbor?
Prema legendi, Milenko ih je služio i dvorio, vodio sa sobom na putovanja, a kada bi se neke „zasitio“, pronalazio bi joj muža među svojim slugama ili vojnicima i davao miraz. Takođe se navodi da je srpskim nerotkinjama poklanjao decu koju su neke od žena „dovele sa sobom u harem“.
Ipak, iz današnje perspektive, jasno je da se radilo o ženama koje su bile deo poražene zajednice – muslimankama sa prostora današnje Srbije i šireg Podunavlja, među kojima su zasigurno bile i žene bošnjačkog porekla. Njihova sudbina retko je bila predmet ozbiljne istoriografske analize, a još ređe empatije. Kada se govori o ovoj temi, nužno je razdvojiti mit od istorije i herojstvo od ljudske tragedije. Jer dok su vojvode upisivane u udžbenike, imena tih žena ostala su zaboravljena.
Za nas u Sandžaku, gde je istorijsko pamćenje često obeleženo iskustvom progona i stradanja muslimanskog stanovništva, važno je da ovakve epizode sagledavamo celovito – bez romantizacije i bez prećutkivanja identiteta onih koje su u tim događajima izgubile dom, veru ili slobodu.
Istorija nije samo priča o pobednicima. Ona je i priča o onima čija se sudbina vekovima prepričava bez njihovog glasa.