Petrova crkva u Novom Pazaru obnovljena je 1867. godine uz direktnu podršku tadašnjih osmanskih vlasti, što potvrđuju i arhivski zapisi, ali i tekst objavljen u uglednom dnevnom listu Vreme još 1940. godine. Ovaj podatak, danas gotovo potpuno potisnut iz javnog diskursa, svjedoči o složenim, ali i često pogrešno tumačenim odnosima između hrišćana i muslimana u Sandžaku tokom 19. vijeka.
Prema istraživanjima i arhivskoj građi koju je prikupio profesor Damir Gruda, obnova Petrove crkve – jedne od najstarijih hrišćanskih bogomolja na Balkanu – realizovana je upravo zahvaljujući odlukama i sredstvima osmanske uprave u Novom Pazaru, koju su činili najviše Bošnjaci. Obnova je uslijedila nakon višegodišnje suše koja je, kako se navodi, tri godine pustošila Sandžak, što je u narodnom predanju povezano s molitvama u ovoj crkvi.
Šta piše „Vreme“ 1940. godine?
U tekstu objavljenom u Vremenu 1940. godine, naslov je više nego jasan: „Najstariju hrišćansku zadužbinu na Balkanu obnovili Turci“, pri čemu se termin „Turci“ odnosi na tadašnje novopazarske muslimane, odnosno Bošnjake.
U članku se navodi da je nakon molepstvija u crkvi pala kiša, što je, prema tadašnjem vjerovanju, shvaćeno kao znak božanske milosti. Tadašnji paša je pozvao pravoslavnog vladiku i sazvao gradsko vijeće, koje je donijelo odluku da se crkva obnovi. Pokrenuto je prikupljanje dobrovoljnih priloga, u kojem su, kako stoji u tekstu, učestvovali i Srbi i novopazarski „Turci“.
Međutim, arhiv jasno bilježi i jednu neugodnu činjenicu:
„Onaj dio pomoći koji su Turci obećali bio je skupljen na vrijeme, dok su Srbi potpuno izneverili. Skupljeni prilozi nisu bili dovoljni za pokriće troškova i svi napori vladike Čurla ostali su uzaludni. Srbi nisu dali svoj dio.“
Od Petrove crkve do crkve Svetog Nikole
Posebno je značajno da je 1867. godine, istom odlukom i iz istih izvora, osmanska vlast izdvojila sredstva i za izgradnju nove pravoslavne crkve u Novom Pazaru – crkve Svetog Nikole, koja je završena 1871. godine i danas predstavlja gradsku crkvu. Drugim riječima, novcem odobrenim od tadašnjeg osmanskog gradskog vijeća Novog Pazara izgrađena je i današnja crkva Svetog Nikole, što predstavlja istorijsku činjenicu koja se rijetko ili nikada ne spominje u savremenim interpretacijama prošlosti.
Primjer Petrove crkve razotkriva koliko je istorija Sandžaka slojevita i koliko je opasno pojednostavljivati je kroz današnje političke ili nacionalne narative. Arhivski izvori jasno govore o vremenu u kojem su osmanske vlasti obnavljale hrišćanske bogomolje, učestvovale u njihovom finansiranju i pokazivale institucionalnu brigu za vjerski život pravoslavnog stanovništva.
Ovo nije pitanje interpretacije, već dokumentovane istorijske činjenice – zapisane, objavljene i danas sačuvane zahvaljujući arhivima i istraživačkom radu profesora Damira Grude. U vremenu kada se prošlost često koristi kao oružje, priča o obnovi Petrove crkve podsjeća da je Sandžak vijekovima bio prostor susreta, a ne isključivosti – i da istina, ma koliko bila neugodna za neke, uvijek nađe put do svjetla.