EKSKLUZIVNA analiza! Koliko Bošnjaka iz Sandžaka živi u Turskoj – Bošnjačka dijaspora brojnija nego što mislite

Redakcija Sandžak Danas

Istorijski kontekst migracija iz Sandžaka u Tursku

Region Sandžaka (podeljen 1913. između Srbije i Crne Gore) bio je pod osmanskom vlašću do 1912. godine. Nakon uključenja Sandžaka u srpsku i crnogorsku državu 1912/13, započeo je masovni egzodus lokalnih muslimana (Bošnjaka) ka Turskoj. Ove migracije su trajale od 1913. pa sve do kraja 1960-ih i dovele do formiranja brojne sandžačke bošnjačke dijaspore u Turskoj. Razlozi su uključivali strah od odmazde nakon Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, kao i kasnije sporazume između Jugoslavije i Turske koji su podsticali iseljavanje muslimanskog stanovništva (često pod administrativnom oznakom „Turci”) posle Drugog svetskog rata.

Prema raznim izvorima, više talasa iseljavanja obeležilo je 20. vek: prvo nakon 1913. godine, zatim posleratni odlasci 1920-ih, a naročito veliki talas 1950-ih i početkom 1960-ih. Na primer, turski statistički podaci beleže dolazak 49.950 porodica (159.000 lica) iz Jugoslavije u Tursku od 1946. do 1968. godine. Prema Smailu Baliću, samo između 1950. i 1957. iselilo se 61.669 jugoslovenskih Muslimana (uglavnom Bošnjaka i Albanaca) u Tursku. Turski list Hürriyet je 1978. objavio da se nakon Drugog svetskog rata iz Jugoslavije u Tursku doselilo oko 190.000 ljudi. Ove seobe stvorile su posebnu dijasporu – tzv. muhadžire – čiji potomci danas žive širom Turske.

Asimilacija i identitet: Mnogi potomci sandžačkih Bošnjaka vremenom su asimilovani i danas se izjašnjavaju kao Turci, što otežava precizno prebrojavanje. Zvanični popisi stanovništva u Turskoj tradicionalno ne sadrže pitanje o etničkoj pripadnosti, pa se brojčani podaci oslanjaju na indikatore poput mesta rođenja, jezika ili nezvaničnih procena. Uprkos tome, zajednica potomaka Sandžaklija održala je određene kulturne tragove – npr. i u trećoj ili četvrtoj generaciji u nekim sredinama Anadolije govori se bosanski jezik, što čuva sećanje na poreklo.

Zvanični statistički podaci i konzervativne procene

Zvanični jugoslovenski i turski izvori daju delimičan uvid u obim iseljavanja, ali znatno manje brojke od popularnih predanja. Turski popisi sredinom 20. veka beležili su rođeno mesto i jezik, što indirektno ukazuje na broj imigranata iz Sandžaka/Jugoslavije. Na primer, popis 1945. evidentirao je 121.219 osoba rođenih u Jugoslaviji u Turskoj, dok je do popisa 1965. taj broj porastao na 240.469. Ove cifre obuhvataju sve imigrante iz bivše Jugoslavije (Bosna i Hercegovina, Sandžak, Kosovo, Makedonija itd.), ne samo sandžačke Bošnjake, ali jasno pokazuju značajan priliv posle Drugog svetskog rata.

Drugi indikator je jezik: prema turskim popisima, broj ljudi koji su naveli bosanski jezik kao maternji bio je 16.485 (1945), a 21.143 (1965. Ako se uključe i dvojezični, ukupno je na popisu 1965. oko 52.000 ljudi prijavilo bosanski jezik kao prvi ili drugi jezik. To sugeriše desetine hiljada prve generacije Bošnjaka koji su tada još govorili maternji jezik, mada je ovo tek mali deo ukupne populacije bošnjačkog porekla (jer naredne generacije uglavnom prelaze na turski). Jugoslovenske vlasti su 1970. procenjivale da u Turskoj ima oko 300.000 posleratnih iseljenika iz SFRJ (tzv. “Gečmena”), što uključuje i sandžačke Bošnjake i druge muslimane.

Zvaničnih podataka o ukupnom broju Bošnjaka u Turskoj danas nema, ali postoje neke poluzvanične procene. Turski Nacionalni savet za bezbednost (Milli Güvenlik Kurulu) je 2008. izneo procenu da oko 2.000.000 turskih građana ima bošnjačko poreklo. Ova cifra se odnosi na sve Bošnjake sa prostora bivše Jugoslavije (i iz Bosne i iz Sandžaka) i često se navodi u turskim medijima. Slična procena pojavila se i u izveštaju Centra za strateška istraživanja Turske, koji navodi da u Turskoj živi između 5 i 6 miliona ljudi poreklom sa jugoslovenskog prostora (uključujući sve bivše jugoslovenske narode muslimanske veroispovesti). Za samu populaciju sandžačkih Bošnjaka, konzervativnije analize daju niže brojeve. Na primer, istraživanje demografa Ejupa Mušovića procenilo je da u Turskoj živi više od 2 miliona potomaka jugoslovenskih muhadžira (ukupno), dok orijentalista Darko Tanasković govori o “nekoliko miliona” iseljenika iz Jugoslavije u Turskoj. Ovi brojevi uključuju sve talase migracija, ne samo Sandžak.

Naučna studija (2019): Značajan pokušaj da se preciznije izračuna broj Bošnjaka poreklom iz Sandžaka u Turskoj načinio je dr Saša Mrduljaš (2019) upotrebom demografskih metoda. On je uporedio popise stanovništva Sandžaka iz 1921. i 1971. sa rastom populacije u BiH i Turskoj, kako bi procenio broj iseljenika između tih godina i njihovih potomaka. Rezultat je mnogo manji od “folklornih” procena: prema Mrduljašu, ukupan broj sandžačkih Bošnjaka koji su emigrirali u Tursku od 1912. do 1971. i njihovih potomaka danas iznosi okvirno oko 200.000. Preciznije, za iseljenike 1921–1971. navodi se opseg 115.000–145.000, a dodavanjem generacije iseljenika 1913–1921. ukupan opseg je 160.000–210.000 potomaka Sandžaklija u Turskoj. Istraživač napominje da bi broj bio veći kada bi se računali i svi oni koji imaju delimično sandžačko poreklo (npr. po majci), ali da je i sa ~200 hiljada reč o populaciji koja je znatna u odnosu na današnje stanovništvo samog Sandžaka (gde živi oko 213.000 Bošnjaka/Muslimana prema popisu 2011.). Mrduljaš naglašava da njegov proračun stoji u oštroj suprotnosti sa neproverenim tvrdnjama o „milion ili više“ Sandžaklija u Turskoj, ali i dalje potvrđuje značajnu raseljenost – gotovo ekvivalent današnjoj populaciji Sandžaka.

Nezvanične i alternativne procene (milionske brojke)

Za razliku od relativno umerenih zvaničnih podataka, nezvanične procene često dostižu višemilionske cifre. Usled nedostatka čvrstih evidencija, otvoren je prostor za naduvane brojke u javnosti. Mnogi istoričari i publicisti su pokušali da na osnovu delimičnih podataka ili genealogija procene ukupnu dijasporu. Te procene se dramatično razlikuju:

• Procene od 3–5 miliona: Bivši diplomata Hajrudin Somun je još 1994. procenio da u Turskoj ima “najmanje tri, a najviše pet do šest miliona” iseljenika iz bivše Jugoslavije. Sličnu brojku od oko 3 miliona potomaka bošnjačkih iseljenika navodili su akademici dr Muhamed Filipović i dr Enes Pelidija. U srpskoj štampi spominjana je cifra od preko 5 miliona građana Turske jugoslovenskog porekla.

• Preko 5 miliona: Neki izvori ističu da su Bošnjaci jedna od najvećih manjinskih zajednica u Turskoj. Centar za strateška istraživanja Turske, kako je navedeno, procenjuje 5–6 miliona ljudi poreklom sa prostora Jugoslavije u Turskoj. Često se navodi tvrdnja da “u Turskoj živi više Bošnjaka nego u Bosni”. Američki analitički centar CEPA navodi da prema nekim procenama u Turskoj živi skoro 5 miliona Bošnjaka, pri čemu se ističe da većina njih vuče poreklo iz Sandžaka. Slično tome, bosanski dokumentarni film “Muhadžiri” (Bakir Tanović, 1990) iznosi “prilično realnu” procenu od oko 4.000.000 ljudi u Turskoj koji vode poreklo od tih bosanskih muslimana (muhadžira).

• Extreme procene (7–10 miliona): Pojedinci računaju i sve istorijske migracije od osmanskog doba. Historičar Hajrudin Mehmedbašić beleži da neke procene idu i do 7 miliona iseljenika i njihovih potomaka kada se računaju svi odvedeni tokom Otomanske imperije (janjičari, ratni zarobljenici, kolonizacije). Etnolog Binasa Mušović čak pretpostavlja da je “skoro svaki šesti stanovnik današnje Turske potomak muhadžira sa naših prostora”, što bi značilo oko 10 miliona ljudi. Takve brojke nisu potkrepljene verodostojnim izvorima i više ukazuju na mit nego na realnost. Stručnjaci upozoravaju da bi za dostizanje tako velike populacije potomaka morali postojati izuzetno visoki natalitet i kontinuiran priliv tokom mnogih generacija, što nije potvrđeno dostupnim podacima.

• Sandžačka dijaspora – procene udruženja: Kada je reč isključivo o Sandžaklijama, lokalni izvori ih razlikuju unutar šireg bošnjačkog korpusa. Sandžački izvori navode da je najveći deo Bošnjaka u Turskoj poreklom upravo iz Sandžaka, s obzirom na to da je iz ovog kraja iseljavanje bilo naročito masovno posle 1912. godine. Tako se nezvanično procenjuje da u Turskoj ima do 2 miliona potomaka Sandžaklija. Na primer, Sandžaklijsko kulturno udruženje u Istanbulu i portali dijaspore ističu brojku od oko 2 miliona Sandžaklija u Turskoj, uz napomenu da je tačan broj teško utvrditi zbog dugog vremenskog perioda iseljavanja i asimilacije. Pojedini sandžački autori navode nešto veće brojke – preko 3,5 miliona potomaka sandžačkih Bošnjaka (procena H. Fijuljanina, 2010) – dok drugi daju oprezniju procenu od minimalno milion potomaka koji i dalje baštine sandžačku varijantu bosanskog jezika (J. Fehratović, 2016). Ove razlike ilustruju koliko su nezvanične procene neusaglašene.

U poređenju sa rezultatima naučnih istraživanja (~200 hiljada prema Mrduljašu), jasno je da su popularne cifre višestruko veće. Glavni razlog je što se nezvanične procene često odnose na ukupan broj ljudi koji imaju bilo kakve pretke iz Sandžaka/Bosne, pa i posle više generacija. Time se dobija veliki broj “potomaka po široj lozi” koji uglavnom nisu svesni svog porekla ili se više ne identifikuju kao Bošnjaci. Nasuprot tome, konzervativnije procene nastoje da obuhvate one koji su direktni potomci iseljenika i koji još u nekoj meri održavaju identitet. Stvarna brojnost verovatno se nalazi između ove dve krajnosti – nekoliko stotina hiljada ljudi u Turskoj ima blisko sandžačko-bošnjačko poreklo, dok bi više miliona moglo imati daleke pretke sa Balkana (što se statistički ne evidentira).

Raspodela dijaspore po gradovima u Turskoj

Geografska distribucija: Potomci sandžačkih Bošnjaka u Turskoj danas su najviše koncentrisani u zapadnim delovima zemlje, posebno u industrijskim centrima. Tradicionalno, Marmara i Egejska regija privlačile su balkanske muhadžire. Najveća zajednica je u Istanbulu, najvećem gradu Turske. Unutar Istanbula, opštine Pendik, Bayrampaşa i Beşyüzevler (Gaziosmanpaşa) poznate su po gusto naseljenim porodicama poreklom iz Sandžaka. U Istanbulskom okrugu Bahčelievler čak postoji četvrt “Yenibosna” (Nova Bosna), što svedoči o naseljavanju Bošnjaka u 20. veku.

Pored Istanbula, značajne sandžačko-bošnjačke zajednice postoje u Bursi (npr. četvrt Beşevler) i Izmiru. Izmir ima čitave kvartove ( poput Bornova, Buca, Bayraklı/Altındağ) nastanjene potomcima balkanskih iseljenika. Grad Yalova na Mramornom moru, zatim Karamürsel i Adapazarı (Sakarya), kao i Edirne u istočnoj Trakiji, takođe imaju zajednice bošnjačkog porekla. Mnogi su naseljeni i u prestonici Ankari, zatim u industrijskim gradovima centralne Anadolije poput Eskişehira, Konye i Kayserija, premda u manjem udelu. Tradicionalno su popularne i neke oblasti na obali: npr. u gradu Manisa (Egejska regija) je još 1970-ih oko 60.000 stanovnika od 86.000 imalo jugoslovensko poreklo, prema izjavi tadašnjeg gradonačelnika.

Već sredinom 1970-ih, statistike su beležile desetine hiljada jugoslovenskih iseljenika po gradovima Turske. Prema podacima Matice iseljenika Srbije iz 1975. godine, u većim gradovima je registrovano: Istanbul ~91.197, Izmir ~55.871, Bursa ~28.140 jugoslovenskih iseljenika, dok je u Ankari bilo oko 5.805. Ove brojke obuhvataju sve emigrante iz SFRJ (uključujući i Albance, Turke iz Makedonije itd.), ali jasno pokazuju dominantan udeo Istanbula i zapadne Turske. Danas se pretpostavlja da su Istanbul, Bursa i Izmir i dalje gradovi sa najbrojnijim zajednicama potomaka sandžačkih Bošnjaka. Primera radi, u Istanbulu deluju brojna udruženja poput “Bayrampaša Bosna Sancak Derneği” i kulturni centri koji održavaju veze sa zavičajem. Takođe, mnoge porodice iz Sandžaka naseljene su i u obližnjim gradovima poput Kocaeli (Izmit) i Yalove, jer je industrijalizovana oblast oko Mramornog mora nudila zaposlenje novopridošlima još od 1950-ih.

Ukratko, dijaspora sandžačkih Bošnjaka u Turskoj prostire se širom zemlje, ali je najviše koncentrisana u velikim urbanim centrima zapadne Turske. Oni su danas uglavnom potpuno integrisani u tursko društvo – mnogi su poznati Turci bošnjačkog porekla (npr. glumci, sportisti, političari), a retko se u svakodnevnom životu etnički diferenciraju od većinskih Turaka. Međutim, kroz porodična predanja, lokalna udruženja i običaje, svest o sandžačkom/bosanskom poreklu i dalje postoji, što potvrđuju i povremene posete potomaka svojim rodnim krajevima u Novom Pazaru, Sjenici, Tutinu, Plavu, Rožajama i drugim sandžačkim opštinama.

Uporedne procene broja sandžačkih Bošnjaka u Turskoj

Ispod je data tabela sa različitim zvaničnim i nezvaničnim procenama broja Bošnjaka poreklom iz Sandžaka (i šireg ex-YU prostora) koji žive u Turskoj, sa godinom i izvorom procene. Napomena: neke procene se odnose isključivo na Sandžaklije, dok druge obuhvataju i bosanske Bošnjake; takođe, neke računaju samo prve generacije, a druge sve potomke kroz istoriju.