-
Autor Suad K Zoranić
Malo je pojava u historiji muslimanskog svijeta koje su izazvale toliko rasprava, podjela, političkih sukoba i ideoloških interpretacija kao što je vehabizam. Za jedne predstavlja pokušaj povratka izvornom islamu prvih generacija muslimana, dok ga drugi vide kao rigidnu i ultrakonzervativnu interpretaciju vjere koja je duboko uticala na političku, društvenu i vjersku sliku Bliskog istoka i brojnih muslimanskih zajednica širom svijeta. Da bi se razumio vehabizam, potrebno je vratiti se gotovo tri stoljeća unazad, u srce Arabijskog poluotoka, u pustinjski Neđd 18. stoljeća, gdje će jedan vjerski reformator pokrenuti proces koji će kasnije dovesti do nastanka Saudijske Arabije i oblikovati vjersku politiku čitavog regiona.
Selefizam i vehabizam nisu isto
U svakodnevnom govoru pojmovi selefizam i vehabizam često se koriste kao sinonimi, međutim između njih postoje značajne razlike. Selefizam predstavlja mnogo širi i stariji pokret unutar sunitskog islama. Njegova osnovna ideja jeste povratak praksi prvih generacija muslimana, poznatih kao selef-us-salih, odnosno pobožnih prethodnika. Selefisti smatraju da su kroz stoljeća u islam uvedene brojne novotarije, filozofska tumačenja i običaji koji nisu postojali u vrijeme Poslanika Muhammeda i njegovih ashaba. Vehabizam je, s druge strane, specifičan pravac unutar selefizma koji se pojavio u centralnoj Arabiji tokom 18. stoljeća. Moglo bi se reći da su sve vehabije selefije, ali nisu sve selefije vehabije. Upravo ta razlika često ostaje zanemarena u javnim raspravama.
Muhammed ibn Abdel Vehab – čovjek koji je pokrenuo revoluciju
Osnivač pokreta, Muhammed ibn Abdel Vehab, rođen je 1703. godine u mjestu Ujajna u centralnoj Arabiji. Poticao je iz porodice islamskih učenjaka. Njegov otac i djed bili su kadije i teolozi hambelijskog mezheba. Već kao dječak naučio je Kur'an napamet i stekao status hafiza. Kasnije odlazi na studije u Meku, Medinu, Basru i druge centre islamskog znanja. Upravo tokom tih putovanja formiraće stavove koji će postati temelj njegovog budućeg pokreta. Poseban uticaj na njega izvršili su radovi Ibn Tejmija i učenjak Muhammed al-Sindi, koji su insistirali na povratku izvornim islamskim tekstovima i odbacivanju običaja povezanih sa kultom svetaca, posjećivanjem turbeta i traženjem zagovorništva umrlih.
Knjiga koja je postala manifest pokreta
Nakon povratka u Arabiju, Ibn Abdel Vehab piše svoje najpoznatije djelo „Kitab al-Tawhid“ – Knjigu monoteizma. U njoj je insistirao na apsolutnoj Božijoj jednoći i oštro osuđivao sve što je smatrao oblikom širka, odnosno pridruživanja partnera Bogu. Posebno su mu smetali običaji poput:
- posjećivanja grobova radi traženja pomoći,
- vjerovanja u posebne moći pojedinih stabala,
- prinošenja žrtava svetim ljudima,
- dozivanja umrlih evlija,
- podizanja raskošnih mauzoleja,
- određenih narodnih religijskih običaja.
Po njegovom mišljenju, jedini izlaz iz društvene i političke krize tadašnje Arabije bio je povratak „čistom islamu“ prvih muslimanskih generacija. U početku je Ibn Abdel Vehab uglavnom propovijedao i pozivao ljude da prihvate njegove ideje. Međutim, tokom 1740-ih njegov pristup postaje mnogo radikalniji. Rušeni su mauzoleji, sječena stabla koja su lokalni stanovnici smatrali svetima, zabranjivane određene društvene navike, muzika i duhan. Takvi postupci izazvali su snažan otpor stanovništva i lokalnih vlasti. Na kraju je bio prisiljen napustiti Ujajnu. Upravo tada dolazi do događaja koji će promijeniti historiju Arabije.
Savez koji je stvorio Saudijsku Arabiju
Godine 1744. Ibn Abdel Vehab stiže u Diriju, sjedište porodice Al Saud. Tamo sklapa historijski savez sa Muhammed ibn Saud. Taj sporazum bio je jednostavan:
- Ibn Saud dobija vjerski legitimitet za političko i vojno širenje.
- Ibn Abdel Vehab dobija vojnu zaštitu i političku moć za širenje svog učenja.
Time nastaje savez religije i politike koji će postati temelj prve saudijske države. Porodica Al Saud preuzela je političku i vojnu vlast, dok su potomci Ibn Abdel Vehaba postali vrhovni vjerski autoriteti. Taj odnos opstao je više od dva i po stoljeća.
Osvajanja u ime vjerske reforme
Nakon sklapanja saveza počinje period saudijske ekspanzije. Tokom narednih decenija Saudijci osvajaju veliki dio centralne Arabije, a vehabijska interpretacija islama postaje službena ideologija nove države. Protivnici pokreta često su proglašavani nevjernicima, a džihad je postao sredstvo političkog i teritorijalnog širenja. Posebno kontroverzni bili su napadi na sveta mjesta šiitskog islama. Godine 1802. saudijsko-vehabijske snage napale su Karbala, opljačkale svetišta i ubile veliki broj stanovnika. Nedugo zatim osvajaju Meku i Medinu, gdje uklanjaju brojne mauzoleje i uvode stroga pravila ponašanja. Takvi postupci izazvali su ogroman bijes širom muslimanskog svijeta.
Sukob sa Osmanskim carstvom
Za Osmansko carstvo gubitak Meke i Medine predstavljao je težak udarac političkom i vjerskom autoritetu. Sultan u Istanbulu naredio je egipatskom namjesniku Muhamed Ali Paša da uništi saudijsko-vehabijsku državu. Nakon višegodišnjeg rata osmansko-egipatske snage osvojile su Medinu, Meku i konačno Diriju 1818. godine. Prva saudijska država je uništena, a njen vladar pogubljen u Istanbulu. Ipak, ideja nije nestala.
Povratak Saudijaca i stvaranje moderne države
Početkom 20. stoljeća porodica Al Saud ponovo jača. Nakon osvajanja Rijada, zatim Hidžaza, Meke i Medine, Abdulaziz Ibn Saud uspijeva ujediniti najveći dio Arabijskog poluotoka. Godine 1932. proglašena je moderna Saudijska Arabija. Vehabizam postaje službena vjerska doktrina nove države, dok potomci Ibn Abdel Vehaba ostaju ključni religijski autoriteti. Pravi globalni uspon vehabizma počinje nakon naftnog buma sredinom 20. stoljeća. Ogromni prihodi Saudijske Arabije omogućili su finansiranje:
- džamija,
- islamskih centara,
- univerziteta,
- medresa,
- humanitarnih organizacija, širom Azije, Afrike, Evrope i Amerike.
Vehabijske ideje širile su se u Pakistanu, Maleziji, zemljama Afrike, ali i među muslimanskim zajednicama na Balkanu. Tokom ratova u Bosni i Hercegovini i Čečeniji pojavili su se dobrovoljci povezani sa vehabijskim krugovima, što je dodatno povećalo pažnju javnosti prema ovom pokretu.
Jedna od najvećih kontroverzi vezanih za vehabizam jeste pitanje njegove povezanosti sa radikalnim i nasilnim grupama. Brojni istraživači ukazuju da su organizacije poput ISIS, Boko Haram i Al-Shabaab koristile određene elemente vehabijske teologije. Istovremeno, veliki broj savremenih selefija i vehabija odbacuje nasilje i smatra da takve organizacije zloupotrebljavaju religiju za političke ciljeve.
Postvehabijska Saudijska Arabija?
Dolaskom na vlast Mohammed bin Salman pokrenute su značajne reforme. Od 2017. godine ograničena je moć vjerskog establišmenta, otvoreni su bioskopi, organizovani koncerti i sportski događaji, a nacionalni identitet počeo se graditi više na saudijskoj državnosti nego na vehabijskoj ideologiji. Mnogi analitičari danas govore o početku „postvehabijske ere“, iako veza između porodice Al Saud i vjerskog nasljeđa Ibn Abdel Vehaba formalno i dalje postoji.
Vehabizam je mnogo više od običnog vjerskog pokreta. On je historijski fenomen koji je spojio religiju, politiku, vojnu moć i državotvornu ideju. Nastao kao reforma u pustinji Neđda, prerastao je u ideologiju koja je pomogla stvaranju Saudijske Arabije i ostavila dubok trag na savremeni islamski svijet. Njegovi sljedbenici tvrde da predstavljaju povratak čistom monoteizmu i izvornom islamu. Njegovi kritičari smatraju ga pokretom koji je doprinio vjerskoj netoleranciji, političkom radikalizmu i dubokim podjelama među muslimanima. Tri stoljeća nakon što je jedan propovjednik iz centralne Arabije započeo svoju misiju, rasprava o vehabizmu i dalje traje — možda snažnije nego ikada prije